Plooival

In de praktijk van de dakdekker en de loodgieter is 'plooival' geen gangbare vakterm. De term vindt zijn oorsprong in de textielindustrie, waar het de manier beschrijft waarop een stof of gordijn naar beneden valt. Wanneer de term in een bouwtechnische context valt, is er meestal sprake van een contaminatie of een informele omschrijving van het afschot bij lood-, zink- of koperwerk. Bij het realiseren van een kielgoot of een complexe aansluiting van loodslabbes moet het materiaal immers zo worden geplooid dat het water door de zwaartekracht naar het laagste punt wordt geleid. Hierbij is de 'val' (het hoogteverschil) cruciaal. Zonder dit hoogteverschil blijft water in de plooien staan, wat de kans op lekkages en corrosie vergroot. Het is daarom aan te raden om in technische omschrijvingen of bestekken altijd gebruik te maken van de termen afschot of hellingshoek om verwarring met interieurterminologie te voorkomen.

Het realiseren van een effectieve waterafvoer bij complexe dakaansluitingen begint bij het handmatig vormen van de metalen slabben. De vakman manipuleert het lood, zink of koper zodanig dat er een ononderbroken lijn naar het laagste punt ontstaat. Men plooit de segmenten. Bij kilkepers of aansluitingen rondom dakkapellen wordt het materiaal over de onderliggende constructie gevormd, waarbij de natuurlijke val van het dak de leidraad vormt. Elke vouw krijgt een specifieke richting mee.

Dit proces van drijven en zetten zorgt ervoor dat water niet in de holtes blijft staan, maar direct wordt afgevoerd. De positionering van de overlappen is hierbij cruciaal; deze worden in de stroomrichting aangebracht om lekkages door opwaaiend water of stuwing te voorkomen. Zwaartekracht bepaalt de route. Door de combinatie van mechanische vervorming en de hellingshoek van het dakvlak krijgt de helling in het geplooide werk zijn definitieve vorm. Geen enkele vouw mag tegen de stroom in liggen. Het resultaat is een vloeiende overgang die de contouren van de bouwkundige ondergrond volgt terwijl het de integriteit van de waterdichte schil bewaart.

De primaire oorzaak van een haperende waterafvoer binnen geplooid zetwerk ligt vaak bij een ontoereikende hellingshoek van de bouwkundige ondergrond. Wanneer het constructieve afschot te gering is, verliest de zwaartekracht het van de oppervlaktespanning van het water. De val verdwijnt. In de praktijk ontstaat dit probleem regelmatig door verzakkingen in de houten dakconstructie of door onnauwkeurigheden tijdens het handmatig drijven van loodslabbes. Materiaalmoeheid door thermische werking speelt eveneens een rol; metaal zet uit bij hitte en krimpt bij kou, waardoor strakke vouwen na verloop van tijd kunnen gaan 'lubberen' of vervormen. Er ontstaan onbedoelde kuilen. Het water vindt geen uitweg meer.

Gevolgen voor de constructie

Stagnerend water is het meest directe gevolg van een foutieve plooival. Waar water blijft staan, treedt bij zink en koper versnelde corrosie op, aangezien de noodzakelijke beschermende patinalaag onder constante waterbelasting niet stabiel blijft. Pitting of witroest vreet het materiaal aan. De integriteit van de waterdichte schil komt in het geding. Een ander fenomeen is capillaire werking; door de minimale ruimte tussen de plooien en de onderliggende delen wordt vocht omhoog gezogen, tegen de natuurlijke stroomrichting in. Dit leidt onherroepelijk tot lekkages. Het onderliggende dakbeschot raakt verzadigd. Houtrot volgt. De technische levensduur van de aansluiting wordt hierdoor drastisch verkort, vaak nog voordat de rest van de dakbedekking aan vervanging toe is.

Hoewel plooival geen formele classificatie kent, manifesteert het principe zich in de praktijk op verschillende manieren. Bij handmatig drijfwerk in bladlood spreekt men vaker over de vloeing van het materiaal; de vakman drijft het lood met een loodhamer in de gewenste vorm zodat het water ongehinderd wegstroomt. Dit is organisch. De 'val' wordt hier bepaald door de welving van de slabbe. Daartegenover staat het gezet zink- of koperwerk. Hierbij zijn de plooien strak en machinaal bepaald. De hoek waaronder deze plooien ten opzichte van de waterstroom liggen, bepaalt de effectiviteit van de afvoer. Een verkeerde hoek resulteert in capillaire opzuiging tussen de metalen delen.

Verwarring ligt op de loer. In de bouwwereld dient men scherp onderscheid te maken tussen de volgende begrippen die vaak ten onrechte als synoniem voor plooival worden gebruikt:

• Afschot: De bewuste helling van een horizontaal vlak, meestal uitgedrukt in millimeters per meter of in graden.
• Waterhol: Een inkeping aan de onderzijde van een overstekend onderdeel om te voorkomen dat water naar de gevel terugloopt.
• Verzet: Een kleine knik of sprong in een loden slabbe om een hoogteverschil te overbruggen, essentieel bij het volgen van gevelsprongen.
• Kielgoot: De snijlijn tussen twee dakvlakken waar het water samenkomt en onder een specifieke hellingshoek moet worden afgevoerd.

De term plooival is technisch gezien een bastaardterm. In de textielwereld duidt het puur op de esthetische drapering van een stof. In de bouw is esthetiek ondergeschikt aan de hydrodynamica. Het water moet weg. Geen gedrapeerde plooien, maar functionele afwatering.

Een loden slabbe bij een dakkapel is een schoolvoorbeeld. De vakman klopt het metaal in de vorm van de onderliggende pannen. Elke plooi moet naar beneden wijzen. Als de slabbe niet steil genoeg omlaag loopt, fungeert de vouw als een klein reservoir. Water blijft staan. Dit bevordert algengroei en op termijn lekkage.

Bij een zinken deklijst op een tuinmuur zie je hetzelfde principe terug bij de hoekstukken waar het materiaal handmatig is omgezet om een waterdichte verbinding te garanderen zonder direct te hoeven solderen in het zicht. De helling in de vouw dwingt het water naar de druiprand. Zonder deze subtiele val zou het vocht door capillaire werking onder de lijst trekken. Het metselwerk raakt dan verzadigd. Een droge muur begint bij een juiste zetrichting.

Bij complexe monumentale daken met veel ornamentiek kom je dit principe ook tegen. Loodgieters drijven het materiaal om decoratieve consoles of uitkragingen heen. Elke vouw die zij handmatig aanbrengen, moet de afwatering faciliteren. Een foutieve plooiing werkt hier als een natuurlijke barrière. Het water stagneert. Corrosie begint precies in die onbedoelde kuil, vaak onzichtbaar vanaf de straatzijde maar funest voor de constructie.

De wet zwijgt over 'plooival'. Toch dwingt het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL) via de functionele eisen voor de wering van vocht een waterdichte schil af. Water moet buiten blijven; zo simpel is het. In de technische uitwerking van loden of zinken aansluitingen vormt artikel 4.417 van het BBL de juridische kapstok, aangezien dit artikel bepaalt dat een constructie bestand moet zijn tegen het indringen van neerslag. Geen lekkage toegestaan. Een gebrek aan afschot in het zetwerk leidt direct tot een overtreding van deze prestatie-eis.

Voor de praktische invulling van dit principe wordt vaak teruggegrepen op NEN 2778, de norm die de methodiek beschrijft om de waterdichtheid van de uitwendige scheidingsconstructie te bepalen. Hoewel de norm zich richt op testmethoden, is de onderliggende logica onverbiddelijk: stagnerend water door een verkeerde plooiing resulteert in capillaire werking of overloop, wat volgens de norm als een defect wordt beschouwd. Voor de restauratiesector zijn de richtlijnen van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM) leidend.

Regeling of Norm	Focusgebied
BBL Artikel 4.417	Algemene waterdichtheid en bescherming tegen neerslag.
NEN 2778	Bepalingsmethoden voor de waterdichtheid van gebouwen.
URL 4010 (ERM)	Specifieke uitvoeringsrichtlijnen voor metalen dakbedekkingen bij monumenten.

Zonder de juiste val voldoet een aansluiting simpelweg niet aan de stand der techniek. Vakmanschap is hier geen keuze maar een impliciete eis vanuit de bouwregelgeving. Het water moet weg, en de zwaartekracht is daarbij de enige betrouwbare bondgenoot die de wetgever erkent.

De overdracht van 'plooival' van de kleermakerij naar de steiger voltrok zich zonder officiële vastlegging. Het is een linguïstische contaminatie. Terwijl de negentiende-eeuwse loodgieter nog puur op intuïtie en hand-oogcoördinatie loodslabbes dreef, werd de term gaandeweg geadopteerd om de welving van het metaal te duiden. Ambachtslieden zagen gelijkenissen tussen de plooien in zwaar textiel en de manier waarop bladlood zich naar de grillige contouren van een dakkapel voegde. De val was cruciaal. Zonder val geen afwatering.

Met de industrialisatie en de daaropvolgende professionalisering van de daktechniek in de twintigste eeuw verschoof de focus radicaal. De informele 'plooival' verloor terrein aan gestandaardiseerde begrippen. Men eiste berekenbare resultaten. Waar vroeger de oogmaat van de vakman de doorslag gaf bij het zetten van een kielgoot, dicteren moderne normen nu de exacte parameters voor waterdichtheid. De term overleeft tegenwoordig enkel nog in de mondelinge overlevering of als technische slordigheid in een bestek. Techniek verving de draperie. Zwaartekracht werd berekend in plaats van gevoeld.

• https://www.boijmans.nl/en/collection/artworks/90556/the-raising-of-lazarus
• https://in.pinterest.com/pin/hoomstyle-kant-en-klaar-gordijn-verduisterend-met-plooiband-140x270cm-off-white-beige-in-2024--396527942211370441/
• https://www.boijmans.nl/en/collection/artworks/90552/three-women-kneeling-in-prayer