Post 65

De periode Post 65, dat is grofweg tussen '65 en '90, markeerde een omslag. Weg van de sobere wederopbouw, kwamen grootschaligheid en industrialisatie op, soms zelfs rigoureus. Bouwproductie schoot omhoog, inderdaad, maar de esthetiek en techniek waren heel anders. Men zag brutalistische kolossen, veel beton; soms een ruw, eerlijk gezicht, andere keren ronduit lomp. Later verschenen kleurrijke, vaak speelse postmoderne elementen, een reactie op die strakke functionaliteit. Voor wie nu met deze gebouwen werkt, betekent dit één ding: diversiteit in aanpak. Materialen, detaillering, constructieve principes — alles vraagt om een specifieke blik. De omgang met dit erfgoed, in het kader van behoud, verduurzaming en herbestemming, vormt een complex, maar cruciaal vraagstuk voor de huidige bouwsector. Het is vaak geen kwestie van sloop-nieuwbouw; veel van deze structuren bieden nog potentieel.

De term 'Post 65' duidt geen eenduidige bouwstijl aan, nee, het is eerder een omvattende periode die een aanzienlijke stilistische diversiteit herbergt. Binnen deze kwarteeuw, grofweg van 1965 tot 1990, kristalliseerden zich twee dominante stromingen uit die het gezicht van de Nederlandse architectuur ingrijpend veranderden, deels overlappend, deels elkaar opvolgend.

Allereerst manifesteerde het Brutalisme zich. Kenmerkend? Ruwe, onversneden betonnen constructies, vaak massief en imposant. De focus lag op een onverbloemde functionaliteit, de eerlijkheid van het materiaal, met een soms bijna sculpturale monumentaliteit. Dit zag je terug in grote infrastructurele werken, utiliteitsbouw en grootschalige wooncomplexen. Het was een architectuur die, jawel, niet iedereen wist te waarderen; 'lomp' werd er dan geroepen, terwijl anderen de krachtige expressie prezen.

Vervolgens, vooral vanaf de late jaren '70 en de jaren '80, kwam het Postmodernisme opzetten. Een reactie, dat zeker. Waar het brutalisme soms als te dogmatisch en strak werd ervaren, bracht het postmodernisme kleur, speelsheid en een knipoog naar historische architectuur. Denk aan onverwachte ornamenten, atypische volumes, en een hernieuwde waardering voor decoratie. Het was een zoektocht naar identiteit en minder naar een allesoverheersend, uniform principe, en dat zie je terug in de eclectische ontwerpen uit die tijd.

Belangrijk is ook de scherpe afbakening met de voorgaande Wederopbouwperiode. Het was geen geleidelijke evolutie, nee, eerder een abrupte koerswijziging. Waar de wederopbouw draaide om snelle, sobere reconstructie en functionaliteit uit pure noodzaak, daar verschoof de focus in Post 65 naar schaalvergroting, industrialisatie, en later naar expressie en diversiteit. De maatschappelijke en economische context was fundamenteel anders, en dat weerspiegelde zich direct in de gebouwde omgeving.

Wanneer je door de stad loopt, valt het je misschien op: gebouwen die zich onderscheiden. Vaak is dit Post 65 erfgoed, een tijdperk dat zich moeilijk laat vangen in één stijl. Maar hoe herken je het dan? Neem nu eens dat kolossale overheidsgebouw, vaak met die onverzettelijke, ruwe betonnen gevels, een direct overblijfsel van het Brutalisme. Zichtbare constructie-elementen, robuust en eerlijk, domineren het beeld; je ziet de gietnaden van de bekisting er soms nog in terug, een getuigenis van industriële bouwmethoden die toen gemeengoed werden. De ramen liggen diep verzonken, alsof ze zich terugtrekken in de massa, wat de gebouwen een zware, bijna ongenaakbare uitstraling geeft.

Een heel ander gezicht bieden de Postmoderne creaties. Kijk bijvoorbeeld naar die bankgebouwen of wooncomplexen uit de jaren tachtig: ineens zie je dan weer die felgekleurde gevelpanelen, onverwachte hoekjes, soms zelfs een klassieke zuil die uit het niets lijkt te verschijnen, maar dan net even anders, met een knipoog. Denk aan speelse raamindelingen, asymmetrische volumes die dansen op de rooilijn, en een overvloed aan decoratieve elementen die elk functionalistisch dogma aan hun laars lapten. Soms lijken het losse fragmenten, samengevoegd tot één geheel. Dit zijn de gebouwen die, met hun eigenzinnige vormentaal, destijds een frisse wind lieten waaien door het strakke landschap van functionaliteit.

Hoewel 'Post 65' primair een periodisering is, geen specifieke bouwtype met eigen wetgeving, zijn gebouwen uit deze periode onderhevig aan diverse relevante wettelijke kaders. Naarmate de architectuur uit deze tijd, grofweg van 1965 tot 1990, steeds vaker wordt erkend als waardevol cultureel erfgoed, neemt het belang van de Erfgoedwet toe. Deze wet biedt de mogelijkheid om structuren, interieurs of zelfs hele ensembles aan te wijzen als rijksmonument, gemeentelijk monument of provinciaal monument. Een dergelijke aanwijzing brengt specifieke bescherming met zich mee; wijzigingen, restauraties of sloop vallen dan onder de verplichting van een omgevingsvergunning voor monumenten, waarbij de erfgoedwaarde leidend is.

Daarnaast, en dit geldt voor álle bouwwerken in Nederland, is het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) van toepassing op werkzaamheden aan Post 65-gebouwen. Het BBL, de opvolger van het vroegere Bouwbesluit, stelt eisen aan veiligheid, gezondheid, bruikbaarheid, energieprestatie en milieu. Elke ingreep – of het nu gaat om verduurzaming, herbestemming, renovatie of sloop – moet voldoen aan de meest actuele normen, zelfs wanneer de gebouwen dateren uit een tijdperk met geheel andere uitgangspunten. De uitdaging ligt vaak in het vinden van een balans tussen het respecteren van de oorspronkelijke karakteristieken en de noodzaak om te voldoen aan de hedendaagse eisen voor comfort, energiezuinigheid en functionaliteit. Het navigeren door deze regelgeving vergt een specialistische aanpak, rekening houdend met de unieke eigenschappen en materialen die zo kenmerkend zijn voor deze specifieke bouwperiode.

De periode die we nu aanduiden als 'Post 65' ontstond uit de as van de wederopbouw, maar met een heel andere dynamiek en ambitie. De jaren vijftig waren gericht op functionaliteit, snel herstel; vanaf de vroege jaren zestig zagen we een verschuiving. De Nederlandse samenleving floreerde, kende een immense bevolkingsgroei en een snelle verstedelijking. Dit leidde tot een ongekende vraag naar woningen, grootschalige infrastructuur, openbare gebouwen en kantoren. De bouwsector moest niet alleen op grote schaal produceren, er was ook een drang naar efficiëntie, een industriële aanpak die leidde tot verregaande prefabricage en de omarming van nieuwe constructietechnieken.

Beton, lange tijd al een belangrijk bouwmateriaal, kwam in deze tijd tot volle wasdom. Het werd niet enkel gezien als constructief element. Architecten kozen bewust voor de expressieve kracht van ruw, onafgewerkt beton – een esthetiek die we kennen als het Brutalisme. Dit was deels een reactie op de als te steriel ervaren modernistische architectuur, een zoektocht naar authenticiteit in materiaal en constructie. Je ziet het terug in de vele universiteitsgebouwen, stadhuizen en woningcomplexen uit die tijd, gebouwd met een onmiskenbare robuustheid.

Tegen het einde van de jaren zeventig begon het tij opnieuw te keren. Een groeiende maatschappijkritiek op grootschaligheid, de energiecrisis en een verlangen naar meer individualiteit en kleur, luidden een nieuw tijdperk in. De architectuur werd speelser, kleurrijker; een bewuste breuk met de soms dogmatische functionaliteit en de zware esthetiek van het Brutalisme. Het Postmodernisme bood ruimte voor historiserende elementen, vaak met een knipoog, voor asymmetrische composities en onverwachte materialencombinaties. De architectuur spiegelde hierin de zoektocht naar nieuwe identiteit in de samenleving.

De term 'Post 65' zelf is van recentere datum. Pas toen deze gebouwen verouderden en de erfgoedsector zich begon te realiseren dat ook deze, vaak controversiële, architectuur een waardevolle laag in ons gebouwde verleden vertegenwoordigde, werd de noodzaak gevoeld om deze periode te categoriseren. Het is een verzamelnaam geworden voor een complexe en stilistisch diverse kwarteeuw, essentieel voor het begrip en de toekomstige omgang met dit specifieke deel van ons cultureel erfgoed.

• https://monumentenzorgdenhaag.nl/monumenten/architectuur/post-65
• https://www.dudokarchitectuurcentrum.nl/architectuur/architectuur-hilversum/post-65/
• https://www.cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2019/01/01/post-65-verkenningen