Pruisisch blauw

Dit pigment, een van de allereerste synthetische blauwen, zag rond 1704 het levenslicht in Berlijn. Chemisch benoemen we het als IJzer(III)-hexacyanoferraat(II); een complexe structuur van ijzer in verschillende oxidatietoestanden die de diepe, verzadigde kleur levert. Indrukwekkend is de enorme kleurkracht; een minuscuul beetje volstaat al voor een intens diepblauwe tint. Door de eeuwen heen was het overal: denk aan de uniformen van het Pruisische leger, onmiskenbaar. Echter, met de opkomst van ftaloblauw, zo rond 1970, verdween Pruisisch blauw geleidelijk uit veel toepassingen. Dat spul verdraagt kalk niet, dus fresco's? Absoluut uitgesloten. En zelfs met moderne acrylverven pakt het vaak minder goed uit dan zijn nieuwere concurrent. Toch, in historische context, in talloze schilderijen en objecten, is het nog altijd springlevend, een stille getuige van vervlogen tijden.

Strong>Pruisisch blauw, diep en onmiskenbaar, draagt diverse namen die door de jaren heen zijn ontstaan en nog steeds in zwang zijn. Zo hoort u vaak Berlijns blauw, een directe verwijzing naar de ontstaansplek van dit pigment, of simpelweg ijzerblauw, wat de chemische basis ervan benadrukt.

Wat betreft varianten in strikte zin zijn er geen fundamenteel andere chemische structuren die óók Pruisisch blauw heten. De exacte tint of fijnheid kan variëren afhankelijk van het productieproces, maar het blijft in essentie hetzelfde ijzer(III)-hexacyanoferraat(II).

Echter, de verwarring met andere blauwe pigmenten, vooral moderne, ligt op de loer. Pruisisch blauw staat haaks op alkalische omgevingen; denk aan kalkverven of fresco’s. Daar gedraagt het zich bijzonder slecht, verliest het zijn kleurintensiteit of vergaat het zelfs. Dit is een cruciaal onderscheid met veel modernere blauwe pigmenten die wel kalkbestendig zijn.

Neem bijvoorbeeld ftaloblauw (cuprumftalocyanine), dat vanaf de jaren 1930 opkwam. Ftaloblauw overvleugelde Pruisisch blauw op vele fronten; het is chemisch stabieler, heeft een nog intensere kleurkracht en is veel breder inzetbaar, met name in toepassingen waar zuurbestendigheid en kalkvastheid van belang zijn. Waar Pruisisch blauw excelleert in zijn diepe, vaak wat groenige blauw, neigt ftaloblauw meer naar een helderder, vaak wat meer roodachtig blauw, en is het onvergelijkbaar stabieler in een breed scala aan bindmiddelen. De twee zijn dus chemisch totaal verschillend en kennen andere toepassingsgebieden.

Pruisisch blauw, een pigment van weleer, duikt tegenwoordig zelden meer op in nieuwe toepassingen. Toch, de sporen zijn overal waar geschiedenis tastbaar is. Waar kom je die diepe, haast inktachtige blauwtint dan tegen, en waar juist absoluut niet?

Neem bijvoorbeeld de restauratie van een 18e-eeuwse paneeldeur of een kozijn in een monumentaal pand. Ziet u daar een diepblauwe laklaag? De kans is aanzienlijk dat Pruisisch blauw hiervoor werd gebruikt. Een duurzame kleur op hout- of metaalwerk was het, mits het niet in aanraking kwam met alkalische materialen. Die intense blauwe luchten in schilderijen uit de 18e of 19e eeuw, de diepe plooien in een gewaad of de uniformen van Pruisische officieren; in veel gevallen is de kenmerkende kleur te danken aan dit pigment. Conservatoren herkennen de specifieke glans en diepte ervan.

Ook in vroegere industriële toepassingen vond je het ruimschoots, zeker voordat ftaloblauw de markt overnam. Denk aan de spoorwegen van weleer, de iconische blauwe locomotieven. Of de eerste bouwkundige blauwdrukken, waar Pruisisch blauw vaak die specifieke, herkenbare tint verschafte.

Waar het echter absoluut niet kan: probeer Pruisisch blauw eens te mengen in traditionele kalkverf voor een authentieke muurafwerking. De kleur, die verdwijnt gewoon. Dit pigment is extreem gevoelig voor alkalische omgevingen, zoals verse kalkmortel of fresco’s, en verliest dan onherroepelijk zijn kleurkracht. Een cruciale eigenschap die zijn toepassingsgebied destijds sterk beperkte.

Vanaf revolutionaire introductie tot marginalisering

De verschijning van Pruisisch blauw in het begin van de 18e eeuw was een keerpunt; het was een van de allereerste synthetische pigmenten die de markt betrad. Een doorbraak, zeker in een tijd waarin blauwe pigmenten vaak schaars of kostbaar waren, denk aan lapis lazuli. Dit relatief goedkoop te produceren ijzerverbinding bood een intens blauw dat voorheen ondenkbaar was voor de massa. Dit maakte het pigment direct populair, niet alleen bij schilders, maar ook in industriële en ambachtelijke toepassingen.

De technische eigenschappen van Pruisisch blauw bepaalden echter ook zijn beperkingen en verdere ontwikkeling. Het was aanvankelijk ongeëvenaard in kleurkracht, maar de gevoeligheid voor alkalische milieus – een cruciaal aspect in de bouw – vormde een constante uitdaging. Kalkpleister, fresco's en andere bouwmaterialen op basis van kalk waren simpelweg onverenigbaar; het pigment degradeerde of verkleurde. Dit beperkte de inzet in architectonische decoratie, waar stabiliteit in diverse bindmiddelen essentieel is.

Gedurende de 18e en 19e eeuw bleef het echter een standaard in verven en coatings voor hout- en metaalconstructies, zolang men de alkalische interactie wist te vermijden. Het diepblauwe pigment was alomtegenwoordig, van bouwcomponenten tot de vroegste blauwdrukken voor technische tekeningen. De tweede helft van de 20e eeuw markeerde echter het begin van het einde voor de dominante positie van Pruisisch blauw. Met de ontwikkeling van chemisch stabielere en meer universeel toepasbare alternatieven, zoals ftaloblauw vanaf de jaren ’30 en ’40, kwam er een superieur pigment op de markt. Deze nieuwe generatie blauwen kon zonder problemen overweg met een breed scala aan bindmiddelen, inclusief alkalische, en bood vaak een nog intensere kleurkracht.

Deze technische vooruitgang marginaliseerde Pruisisch blauw geleidelijk in de nieuwbouw en industriële productie. Hoewel het nog steeds een rol speelt in restauratieprojecten, waar historische authenticiteit vooropstaat, en in enkele nichetoepassingen, heeft de bouwsector grotendeels afscheid genomen van dit eens zo revolutionaire pigment ten gunste van modernere, stabielere varianten.

• https://www.labshop.nl/pruissian-blue-pb-27/
• https://nl.zeyachem.net/products/phthalocyanine-pigments/phthalocyanine-blue
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Ultramarijn