Raamovereenkomst

De raamovereenkomst fungeert als een juridische kapstok. Geen directe order, maar een fundament voor toekomstige transacties waarbij de spelregels alvast zijn bepaald. Denk aan vaste eenheidsprijzen, levertijden en de wijze waarop partijen met elkaar communiceren tijdens de uitvoering. In de bouwsector is dit instrument onmisbaar voor repeterende werkzaamheden. Het voorkomt dat bij elke lekkende kraan of elk hersteld kozijn een volledig nieuw contract opgesteld moet worden. Snelheid en efficiëntie staan centraal. De opdrachtgever hoeft slechts een 'call-off' of deelopdracht te plaatsen binnen de bestaande kaders. Het is de blauwdruk voor een langdurige werkrelatie zonder dat de exacte hoeveelheid werk op dag één al tot op de millimeter bekend is.

De werking in de praktijk berust op het principe van afroepbaarheid. Een behoefte ontstaat. De opdrachtgever verstrekt vervolgens een deelopdracht aan de geselecteerde ondernemer, een handeling die vaak wordt aangeduid als een afroep of call-off. Omdat de algemene voorwaarden, technische eisen en prijsafspraken reeds in de raamovereenkomst zijn vastgelegd, blijft de administratieve handeling beperkt tot de specifieke details van de klus. Geen nieuwe contracten. Geen tijdrovende offertetrajecten bij elk incident.

Soms werkt een aanbestedende dienst met meerdere partijen binnen hetzelfde raamwerk. De verdeling van het werk geschiedt dan via een vooraf bepaalde systematiek. Een cascade-regeling is gebruikelijk; de hoogst gerangschikte partij krijgt de eerste optie, bij verzaking schuift de opdracht door naar de volgende op de lijst. In andere scenario's vindt er een mini-competitie plaats tussen de gecontracteerde partijen om voor een specifiek project de scherpste prijs of beste planning te verkrijgen. De uitvoering zelf verloopt strikt volgens de technische standaarden die in de basisovereenkomst zijn verankerd, terwijl de financiële afwikkeling direct gekoppeld is aan de vooraf geaccordeerde eenheidsprijzen of prestatie-eenheden.

Monopartij- versus multipartij-overeenkomsten

In de basis maken we onderscheid tussen een raamovereenkomst met één ondernemer of met meerdere partijen. De variant met een enkele marktpartij blinkt uit in eenvoud. De lijnen zijn kort. Zodra er een behoefte ontstaat, volgt een directe gunning. De voorwaarden staan immers al vast in het basisdocument. Bij een overeenkomst met meerdere ondernemers ligt dit complexer. Hierbij worden meerdere partijen geselecteerd die gedurende de looptijd met elkaar concurreren of elkaar aanvullen. Dit wordt vaak ingezet bij grootschalige onderhoudsprojecten of de inkoop van materialen waar leveringszekerheid cruciaal is. Eén leverancier kan immers omvallen of verzaken.

De cascade en de mini-competitie

Hoe de opdrachten binnen zo'n pool van ondernemers worden verdeeld, verschilt per contractvorm. De meest voorkomende methodieken zijn:

Methodiek	Kenmerken	Toepassing
Cascade (Waterval)	Vaste rangorde op basis van de initiële inschrijving. De nummer één krijgt de eerste kans.	Repeterend onderhoud en standaard leveringen.
Mini-competitie	De gecontracteerde partijen doen per deelopdracht een nieuwe aanbieding.	Complexe projecten waarbij prijsfluctuaties groot zijn.
Evenredige verdeling	Opdrachten worden om de beurt of op basis van regio verdeeld.	Gebiedsgericht beheer en storingsonderhoud.

Soms wordt er gesproken over een 'raamcontract' in plaats van een raamovereenkomst. Hoewel de termen in de volksmond uitwisselbaar zijn, suggereert een contract vaak een hardere afnameplicht, terwijl een overeenkomst juridisch gezien vaker het kader schept zonder dat er direct een resultaatverplichting voor de volledige omvang ontstaat. Het is een subtiel maar wezenlijk juridisch onderscheid. Voor de uitvoerende bouwprofessional telt vooral de afspraak over de eenheidsprijzen. Die vormen het hart van de samenwerking.

Product- versus dienstenramen

Er zit een wereld van verschil tussen een raamovereenkomst voor de levering van straatklinkers en een voor het jaarlijkse schilderwerk aan een woningportefeuille. Bij producten ligt de nadruk op logistiek, specificaties en volumekortingen. Bij diensten draait het om beschikbaarheid, responstijden en de kwaliteit van het opgeleverde werk. Een hybride vorm komt ook voor. Denk aan de installatietechniek. Hierbij worden zowel de materialen als de manuren tegen vooraf vastgestelde tarieven in het raamwerk opgenomen. Geen verrassingen achteraf. Helderheid vooraf.

De ruit ligt eruit op een stormachtige vrijdagmiddag. Een woningcorporatie hoeft niet te bellen voor offertes. Ze schakelen direct de glaszetter in met wie een raamovereenkomst loopt. De prijs per vierkante meter glas en de voorrijtarieven staan immers al drie jaar vast. Eén telefoontje volstaat als 'call-off'.

Of neem een gemeente met honderden kilometers aan fietspaden. In plaats van elk gat in het asfalt apart aan te besteden, ligt er een raamovereenkomst met een wegenbouwer. Zodra de inspectie een gebrek constateert, volgt een werkopdracht binnen het bestaande kader. De aannemer kent de technische eisen en de eenheidsprijzen uit zijn hoofd. Snel schakelen is hier de norm.

In de utiliteitsbouw zien we dit bij de inkoop van standaardmaterialen. Een installateur spreekt met een groothandel prijzen af voor alle warmtepompen die dat jaar in verschillende renovatieprojecten worden geplaatst. Het volume is onzeker. De prijszekerheid groot. Het proces loopt soepel door zonder administratieve rompslomp bij elke nieuwe levering. Geen gedoe met factuurcontroles die telkens afwijken van de offerte.

Een ingenieursbureau voert bodemonderzoek uit voor een provincie. Er is een raamovereenkomst voor drie jaar. Telkens wanneer er een weg wordt verbreed, krijgt het bureau de opdracht voor het specifieke onderzoek tegen de vooraf afgesproken uurtarieven en boormeters. De provincie behoudt de regie, het bureau de zekerheid van werk.

De Aanbestedingswet 2012 vormt het dwingende fundament voor raamovereenkomsten binnen de publieke sector. Er gelden strikte spelregels. Zo mag de looptijd in beginsel de vier jaar niet overschrijden, een grens die enkel bij zwaarwegende redenen en een grondige motivering opgerekt kan worden. Een kwestie van gezonde marktwerking. Het doel is immers te voorkomen dat de markt te lang op slot gaat voor nieuwe toetreders. Voor de private sector gelden deze specifieke termijnen niet; daar bepaalt het Burgerlijk Wetboek de kaders van de contractsvrijheid.

Bij het opstellen van de overeenkomst speelt de Gids Proportionaliteit een cruciale rol. Aanbestedende diensten moeten onderbouwen waarom zij voor een raamwerk kiezen en of de clustering van opdrachten geen onnodige drempels opwerpt voor het midden- en kleinbedrijf. Grootschaligheid mag nooit leiden tot monopolisering. De raming van de totale waarde is hierbij een verplicht onderdeel. Sinds een arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie moet de maximale hoeveelheid of waarde van de te verrichten prestaties in de overeenkomst zelf worden vastgelegd. Is dat plafond bereikt? Dan verliest de overeenkomst in principe haar werking.

Binnen de bouwsector wordt vaak verwezen naar het Aanbestedingsreglement Werken (ARW) voor de procedurele afhandeling van de gunning. De rechtszekerheid van alle betrokken partijen staat centraal. Tussentijdse wezenlijke wijzigingen in de voorwaarden zijn juridisch riskant. Dergelijke aanpassingen kunnen worden aangemerkt als een illegale onderhandse gunning, wat de overeenkomst direct aantastbaar maakt voor concurrenten die buiten de boot zijn gevallen. Transparantie blijft de norm.

Vroeger was de handdruk de norm. Lange tijd bestond de raamovereenkomst in de bouw vooral uit informele prijslijsten voor klein dagelijks onderhoud, vaak gehanteerd door woningbouwverenigingen die behoefte hadden aan continuïteit zonder de ballast van voortdurende administratieve rompslomp. Deze werkwijze schuurde echter steeds vaker met de opkomende Europese behoefte aan transparantie en eerlijke mededinging.

De echte kentering kwam met de Europese Richtlijn 2004/18/EG. Dit was het moment dat de 'raamovereenkomst' als juridisch instrument een formele status kreeg binnen het publieke domein. In Nederland volgde de definitieve verankering in de Aanbestedingswet 2012. Sindsdien is het instrument geëvolueerd van een simpel prijslijstje naar een complex sturingsmiddel binnen de GWW en woningbouw. De focus verschoof. Niet langer was enkel de laagste prijs per eenheid leidend; kwaliteit, duurzaamheid en prestatie-indicatoren (KPI’s) werden integraal onderdeel van het raamwerk.

Recentere jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Unie, waaronder het richtinggevende Simonsen & Weel-arrest, heeft de vrije aard van de overeenkomst verder ingeperkt. Het vastleggen van een maximumvolume of een maximale waarde werd verplicht gesteld. Geen onbeperkte 'shopping list' meer. Deze ontwikkeling dwingt aanbestedende diensten tot een veel nauwkeuriger raming vooraf. De raamovereenkomst is daarmee volwassen geworden. Van een informeel gemaksmiddel naar een strikt gereguleerd inkoopkanaal.

• https://www.pianoo.nl/nl/inkoopproces/aanbestedingsprocedures/raamovereenkomsten
• https://www.pianoo.nl/nl/inkopen-het-kort/hoe-ga-ik-met-de-regels-om/contracten/raamovereenkomst-binnen-de-aanbestedingswet
• https://www.benthemgratama.nl/actueel/2015/11/15/aanbestedingswet-raamovereenkomst-gewone-overheidsopdracht/
• https://www.pro-mereor.nl/kennisportaal/publicaties/raamovereenkomst-of-toch-niet
• https://www.amsadvocaten.nl/de-rechtsgebieden/bouwrecht/raamovereenkomst-raamcontract/
• https://www.wanted.law/nl/Most-Wanted/Wanted-Wiki/Wiki/Id/23899/Wat-zijn-raamovereenkomsten
• https://www.pianoo.nl/nl/sectoren/gww/inkopen-gww/bouworganisatievormen/raw-bestek-en-raamovereenkomst
• https://fortus.nl/kennisbank/raamovereenkomst/
• https://spaans-spaans.com/blog/raamovereenkomst-10-juridische-vragen-beantwoord/
• https://www.wieringa-advocaten.nl/nl/weblog/2023/12/07/de-verplichtingen-van-een-aanbestedende-dienst-onder-een-raamovereenkomst/
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/contract.shtml
• https://www.severijnhulshof.nl/aanvullende-werkzaamheden-bij-een-raw-raamovereenkomst/