Radon

In de kruipruimte begint het probleem vaak. Radon sijpelt geruisloos door de kleinste haarscheurtjes in de fundering of langs ongeïsoleerde leidingdoorvoeren omhoog de woning in. Omdat het gas aanzienlijk zwaarder is dan lucht, verzamelt het zich bij voorkeur in kelders en slecht geventileerde souterrains. Hier kunnen de concentraties oplopen tot niveaus die bij langdurige blootstelling schadelijk zijn voor de gezondheid. Voor bewoners is het gas volledig ondetecteerbaar; je proeft, ruikt of ziet het niet. In de Nederlandse bouwcontext is de bijdrage van bouwmaterialen zoals beton en baksteen weliswaar constant aanwezig, maar de bodem onder de fundering vormt in de meeste gevallen de voornaamste bron van instroom. Een effectieve ventilatiestrategie is het krachtigste wapen om ophoping binnenshuis te voorkomen.

Het beheersen van radonconcentraties in gebouwen draait om het neutraliseren van het drukverschil tussen de bodem en de leefruimte. Bij nieuwbouw staat preventie centraal. Men brengt een radonscherm aan over de volledige oppervlakte van de fundering. Dit is een specifieke, luchtdichte folie. De verwerking luistert nauw. Naden worden thermisch gelast of met butyltape luchtdicht verbonden. Een kleine imperfectie vernietigt het effect. Bij doorvoeren van riolering en nutsleidingen worden speciale manchetten geplaatst om elke kier te dichten. Kit alleen volstaat niet voor een duurzame afdichting.

In bestaande woningen verschuift de uitvoering naar actieve interventie. Men realiseert vaak een radonsump. Dit is een geperforeerde verzamelput in de bodem onder de vloer. Een ventilator zuigt hier de bodemlucht weg. Hierdoor ontstaat onderdruk in de grond. Het gas wordt via een pijp boven het dakniveau afgevoerd. De weg van de minste weerstand. De woning blijft zo vrij van instroom.

Soms volstaat passieve ventilatie van de kruipruimte. Extra ventilatiekokers in de gevel zorgen voor doorstroming. Dit verdunt de gasconcentratie aanzienlijk. In de woning zelf wordt gestuurd op een positieve luchtdruk. Balansventilatie voert verse lucht toe en voert vervuilde lucht af zonder dat er een sterk zuigeffect op de bodem ontstaat. Mechanische afvoersystemen zonder toevoer kunnen namelijk averechts werken door juist meer bodemgas aan te zuigen. Monitoring vindt plaats met digitale sensoren die over langere periodes meten om seizoensinvloeden weg te filteren.

De aanwezigheid van radon in gebouwen vindt zijn oorsprong in het natuurlijke radioactieve verval van uranium-238 in de aardbodem. Dit proces is continu. Omdat de luchtdruk binnen woningen vaak lager is dan in de omliggende bodem — een gevolg van windbelasting en het thermische schoorsteeneffect — ontstaat een zuigende werking. Het gas migreert door de bodemvloeistof en poriën in de grond richting de fundering. Het vindt een weg door krimpscheuren in beton, open dilatatievoegen en vooral langs de aansluitingen van doorvoeren voor riolering en water. Zelfs door schijnbaar massieve materialen kan diffusie optreden.

Bouwmaterialen zelf fungeren ook als secundaire bron. Minerale grondstoffen zoals beton, baksteen en fosfogips bevatten sporen van radium. Door exhalatie komt het gas direct uit de wanden en vloeren vrij in de binnenlucht. In situaties met een lage ventilatiegraad stagneert de luchtverversing. De concentratie bouwt zich op. Het gas is fysisch zwaarder dan lucht, waardoor het zich bij voorkeur ophoopt in kruipruimtes en kelders.

De gevolgen zijn primair biologisch en chemisch van aard. Radon vervalt tot kortlevende, vaste isotopen, de zogenaamde radondochters. Deze deeltjes hechten zich aan zwevende stofdeeltjes in de lucht. Bij inademing zetten deze deeltjes zich af op het slijmvlies van de luchtwegen. Hier zenden ze alfastraling uit die direct DNA-schade veroorzaakt in de longcellen. Cumulatieve blootstelling verhoogt het risico op de ontwikkeling van longkanker. In de bouwconstructie zelf veroorzaakt radon geen directe materiële schade of degradatie van bouwstoffen, maar de ophoping transformeert het binnenmilieu tot een risicovolle zone voor de gebruikers.

Radon is geen unieke chemische entiteit, maar komt voor in verschillende vormen, de zogenaamde isotopen. In de bouw- en milieuwereld is Radon-222 de belangrijkste variant. Dit is het directe vervalproduct van radium-226. Met een halveringstijd van bijna vier dagen heeft het voldoende tijd om vanuit de diepe bodem door funderingen heen naar de leefruimte te migreren.

Thoron (Radon-220) is de tweede relevante variant. Het ontstaat uit thorium. De fysische eigenschappen zijn vrijwel gelijk aan die van Radon-222, maar de overlevingstijd is extreem kort. De halveringstijd bedraagt slechts 55,6 seconden. In de praktijk betekent dit dat Thoron vaak al vervallen is voordat het de kans krijgt om diep in een woning door te dringen. Het concentreert zich meestal vlakbij het oppervlak van bouwmaterialen zoals stucwerk of beton. Hoewel Thoron vaak wordt genegeerd in standaardmetingen, kan het in specifieke gevallen, zoals bij het gebruik van bepaalde natuurstenen of leemstuc, toch bijdragen aan de totale stralingsbelasting.

Men differentieert in de bouwtechniek tussen bodemgas en exhalatiegas. Bodemgas betreft de radonconcentratie die via de kruipruimte en kieren in de vloer het gebouw binnendringt. Dit is een proces van convectie; luchtdrukverschillen zuigen het gas letterlijk naar binnen. Exhalatiegas daarentegen komt direct uit de wanden en plafonds. Het is een proces van diffusie.

• Bodemradon: Vaak hoge pieken, sterk afhankelijk van luchtdichtheid van de beganegrondvloer.
• Bouwmateriaalradon: Een constante basiswaarde, inherent aan minerale grondstoffen zoals beton, baksteen en granulaat.

In Nederland is de verhouding vaak diffuus. Omdat onze bodem veelal uit zand en klei bestaat, is de bijdrage vanuit bouwmaterialen verhoudingsgewijs groter dan in landen met een granieten ondergrond, waar bodemradon de absolute hoofdoorzaak is.

Radon is geen koolmonoxide (CO). Die fout wordt weleens gemaakt. Koolmonoxide is een acuut verstikkingsgas door onvolledige verbranding. Radon is een radioactief sluipgas. Ook is er een duidelijk verschil met methaan. Methaan komt ook uit de bodem, maar is explosief en geurloos; radon is enkel stralingsgevaarlijk.

Soms valt de term 'bodemgas' als verzamelnaam. Dit is technisch onnauwkeurig. Bodemgas kan ook CO2 of stikstofverbindingen bevatten. Radon is specifiek een edelgas. Het reageert met niets. Dat maakt het lastig te vangen, maar juist daardoor is het met gespecialiseerde meetapparatuur (zoals etsbaardetectoren of elektronische continu-monitoren) zeer nauwkeurig te isoleren van andere componenten in de binnenlucht.

Een jaren '30 woning in een bosrijke omgeving. De bewoner stookt de houtkachel flink op. Warme lucht stijgt door de schoorsteen naar buiten. Hierdoor ontstaat onderdruk in de woonkamer. Radon wordt via de kieren rondom de oude houten vloer en de ongeïsoleerde meterkast rechtstreeks uit de vochtige kruipruimte omhoog gezogen. Een onzichtbare stroom. Geen geur van grond, wel de radioactieve belasting.

Op een moderne bouwplaats ligt een opvallende paarse folie over de funderingsbalken. Geen standaard PE-folie. De installateur last de naden zorgvuldig dicht met een heteluchtpistool. Bij de doorvoeren van de stadsverwarming gebruikt hij robuuste rubberen manchetten. Kit is hier verboden terrein. Het doel? Een luchtdichte barrière creëren voordat de betonwagen de werkvloer volstort. Eén vergeten scheurtje bij een hoekpunt maakt de hele barrière zinloos.

Een souterrain dat wordt getransformeerd tot luxe thuiskantoor. De ruimte ligt deels onder het maaiveld. De ventilatie is matig. De aannemer boort een gat in de vloer en plaatst een radonsump: een kleine verzamelput met een actieve afzuigventilator naar buiten. Je hoort de ventilator nauwelijks, maar hij houdt de druk onder de vloer lager dan in de kamer. Het gas krijgt simpelweg de kans niet om door de keldervloer heen te dringen. Het wordt afgevoerd voordat het de gebruiker bereikt.

De juridische basis voor radonbeheersing ligt verankerd in zowel nationale als Europese regelgeving. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) vormt het directe toetsingskader voor de Nederlandse bouwpraktijk. Voor nieuwbouw hanteert de overheid een referentieniveau van 100 becquerel per kubieke meter (Bq/m³). Een harde grens voor het jaargemiddelde. In bestaande situaties dient dit niveau als kritieke streefwaarde voor ingrepen. De Europese richtlijn 2013/59/Euratom verplicht lidstaten bovendien tot een actief radonbeleid.

Het Besluit basisveiligheidsnormen stralingsbescherming (Bbs) reguleert de bredere omgang met radioactieve stoffen. Hieronder valt ook de blootstelling aan natuurlijke stralingsbronnen in bouwmaterialen. De Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS) fungeert als de toezichthoudende instantie op dit terrein.

Voor de technische uitwerking zijn NEN-normen essentieel. NEN 8011 beschrijft de methodiek voor het bepalen van radonconcentraties en de exhalatie vanuit materialen. Geen nattevingerwerk. Ook de Arbeidsomstandighedenwet stelt eisen, specifiek voor werkplekken waar een verhoogd risico op radonaccumulatie bestaat, zoals in technische ruimtes onder het maaiveld of bij de verwerking van specifieke minerale grondstoffen. Handhaving vindt plaats op basis van deze gestandaardiseerde meetmethoden.

Radon is geen modern fenomeen. Al rond 1900 identificeerde de Duitse natuurkundige Friedrich Dorn het als een radioactief bijproduct van radium. In de bouwsector bleef het gas echter decennialang onder de radar. Waarom? Woningen waren vroeger van nature lek. Kieren, tochtige kozijnen en open haarden zorgden voor een constante luchtverversing die radonconcentraties effectief verdunde. De technische noodzaak voor radonschermen bestond simpelweg niet.

Dit kantelde abrupt tijdens de energiecrisis van de jaren zeventig. Gebouwen werden hermetisch afgesloten voor warmtebehoud. Isolatie werd de heilige graal. Maar met de warmte bleef ook het bodemgas gevangen. De weg naar binnen lag open, maar de weg naar buiten was geblokkeerd. In de jaren tachtig kwam de internationale doorbraak in het bewustzijn door incidenten waarbij extreem hoge radonwaarden in gewone woningen werden aangetroffen. Dit leidde tot een fundamentele herwaardering van bodemventilatie en de effectiviteit van kruipruimte-isolatie.

Het besef groeide dat de gebouwde omgeving zelf een bron van straling kon zijn door het gebruik van specifieke minerale toeslagstoffen in beton en baksteen. In Nederland resulteerde dit in de jaren negentig in de eerste grootschalige inventarisaties van het RIVM. Regelgeving volgde de wetenschap op de voet. Waar men vroeger vertrouwde op toeval, dicteren de huidige normen en de Europese Euratom-richtlijn een actieve beheersing van de gasmigratie uit de ondergrond. De focus verschoof van passieve acceptatie naar strikte preventie bij de bron.

• https://www.iaea.org/newscenter/news/what-is-radon-and-how-are-we-exposed-to-it
• https://archive.cdc.gov/www_atsdr_cdc_gov/csem/radon/where_found.html
• https://www.radonguide.com/sources-of-radon-in-buildings/
• https://www.radon.com/radon-construction/
• https://www.oregon.gov/oha/ph/healthyenvironments/healthyneighborhoods/radongas/pages/healthrisks.aspx
• https://www.ukradon.org/information
• https://householdenvironmental.com/radon-in-new-construction/
• https://www.health.state.mn.us/communities/environment/air/radon/mitigationsystem.html
• https://www.sika.com/en/knowledge-hub/what-is-radon.html