Schaaphout

De bast is weg. De boom reageert direct. Wanneer schapen de schors van een levende stam vreten, wordt de sapstroom verstoord en ontstaat er littekenweefsel dat de homogeniteit van de houtvezels voorgoed ruïneert. Dit resulteert in grillige vergroeiingen, ook wel overwallingen genoemd, die bij het verzagen voor onverwachte zwakke plekken zorgen. Voor de houthandel is dergelijk materiaal vaak een zorgenkindje omdat de sterkteklasse niet meer met zekerheid vast te stellen is; de visuele sortering valt meestal ongunstig uit door de vele defecten en de verhoogde kans op schimmelinwerking via de beschadigde plekken. Het hout is simpelweg onvoorspelbaar geworden.

Beoordeling tijdens het zaagproces

De identificatie van schaaphout vindt doorgaans plaats op de zaagvloer zodra de stam wordt geopend en de inwendige structuur zichtbaar wordt. Het zaagblad snijdt door de overwallingen. Hierbij onthullen de jaarringen abrupte onderbrekingen en grillige draaiingen in het vezelverloop, precies op de plaatsen waar de boom in het verleden de bastschade heeft geprobeerd te dichten. De homogeniteit ontbreekt volledig. Terwijl de zager de stam door de machine geleidt, treden er vaak onverwachte textuurveranderingen op in het houtoppervlak die duiden op littekenweefsel dat diep in het kernhout is ingegroeid.

De visuele sortering is de volgende kritieke fase in het proces. Sorteerders controleren de planken en balken op defecten die de structurele integriteit beïnvloeden. Omdat schaaphout vaak gepaard gaat met ingesloten bast en lokale rot door eerdere schimmelinwerking, wordt de partij kritisch getoetst aan de geldende kwaliteitsnormen voor constructiehout. Indien de overwallingen de draad van het hout te sterk verstoren, volgt een automatische degradatie naar een lagere sterkteklasse.

Het materiaal wordt vervolgens uit de reguliere productiestroom voor dragende delen gehaald. Vaak vindt herbestemming plaats in sectoren waar de esthetische en mechanische eigenschappen van ondergeschikt belang zijn. Denk hierbij aan de productie van emballage of industrieel plaatmateriaal. De onvoorspelbaarheid van de vezelrichting maakt dat dit hout niet langer voldoet aan de eisen voor precisiewerk, waardoor het eindigt in toepassingen met een lagere economische waarde.

De primaire oorzaak van schaaphout is mechanische beschadiging van de levende boom tijdens de groeifase, specifiek veroorzaakt door grazend vee. Schapen vreten de bast weg of gebruiken de stam als schuurpaal om hun vacht te reinigen. Dit vernietigt het cambium. De beschermende schorslaag verdwijnt, waardoor het vitale weefsel dat verantwoordelijk is voor de diktegroei direct wordt blootgesteld aan de buitenlucht.

De boom reageert onmiddellijk op dit trauma door littekenweefsel aan te maken, een proces dat bekend staat als overwalling. Hoewel de boom de wond tracht te dichten, herstelt de oorspronkelijke, lineaire vezelstructuur zich nooit meer op die specifieke plek. De sapstroom raakt permanent verstoord. Er ontstaan grillige vergroeiingen waarbij nieuw houtweefsel over de beschadiging heen groeit, vaak met insluiting van dode bastresten, vuil of zelfs schimmels die via de open wond zijn binnengedrongen.

De technische gevolgen voor het uiteindelijke timmerhout zijn ingrijpend. De homogeniteit ontbreekt volledig. Waar een zager een voorspelbaar vezelverloop verwacht, onthullen de jaarringen bij schaaphout abrupte onderbrekingen en lokale draaiingen die de mechanische eigenschappen degraderen. De constructieve integriteit is niet langer gegarandeerd. Het hout vertoont onverwachte zwakke plekken die bij belasting tot voortijdig falen kunnen leiden, waardoor het materiaal ongeschikt wordt voor dragende toepassingen. Visueel leidt dit tot een ongunstige sortering; de ontsierende littekens en de verhoogde kans op inwendig rot door eerdere schimmelinwerking maken het hout onvoorspelbaar en economisch minder waardevol.

Onderscheid met wildschade

Niet elke bastbeschadiging resulteert direct in de classificatie schaaphout. Termen worden in de praktijk vaak door elkaar gebruikt. Verwarring met algemene wildschade ligt op de loer. Reeën vegen hun gewei op specifieke hoogtes. Dit geeft vaak lineaire, verticale striemen. Schapen daarentegen zijn minder kieskeurig; zij vreten én schuren. De littekens zijn daardoor grilliger en minder voorspelbaar over de stam verdeeld. Een rommelig beeld aan de buitenzijde vertaalt zich direct naar een chaotisch vezelverloop binnenin.

Gradaties in schade

Er bestaat een technisch onderscheid tussen oppervlakkige schuurschade en diepe schilschade. Bij schuurschade blijft de verstoring soms beperkt tot de buitenste lagen van het spinthout. De kern blijft dan intact. Schilschade grijpt dieper in. Het cambium sterft volledig af op de getroffen plek. Hier ontstaan de beruchte, massieve overwallingen die bij het verzagen voor de meeste problemen zorgen. Soms spreekt men in de handel simpelweg van 'fouthout'. Die term is echter te breed. Het dekt ook kwasten of hartscheuren. Schaaphout is een heel eigen categorie littekenhout.

Verwarring met 'schilhout'

Een hardnekkig misverstand betreft de term schilhout. In de fineerindustrie duidt dit op stammen die geschikt zijn om te worden geschild voor de productie van plaatmateriaal. Schaaphout is precies het tegenovergestelde. Door de grillige structuur en de ingesloten bastresten is het onbruikbaar voor fineerproductie. In bosbeheerplannen wordt soms de verzamelnaam 'schilschade door vee' gebruikt om zowel schade door schapen, geiten als runderen aan te duiden.

Een opzichter loopt langs een levering vurenhouten balken die bestemd zijn voor een zware kapconstructie. Tussen de verder strakke jaarringen van één specifieke balk valt een abrupte, knoestige vergroeiing op met donkere randen. Dit is ingesloten bast door oude schilschade. De balk is op dit punt constructief onbetrouwbaar. Hij markeert de plek direct met rood krijt; dit exemplaar gaat onherroepelijk retour naar de leverancier.

In een ambachtelijke zagerij wordt een dikke larixstam tot planken verwerkt. Alles lijkt aan de buitenzijde in orde, totdat het zaaglint een verborgen overwalling diep in het kernhout raakt. De machine sputtert. Wat een serie hoogwaardige gevelplanken had moeten worden, vertoont nu gaten en rafelige vezels door een oude wond waar ooit een schaap aan heeft staan vreten. De homogeniteit is volledig weg. De zager sorteert deze delen direct uit voor de brandhoutbak.

In de dagelijkse bouwpraktijk herken je schaaphout vaak aan deze specifieke kenmerken:

• Een plotselinge 'knik' in de draad van een tuinpaal die precies op dat zwakke punt afbreekt tijdens een herfststorm.
• Grillig gevormde klossen in een goedkope transportpallet waar de nagels nauwelijks grip vinden door de wisselende houtdichtheid van het littekenweefsel.
• Een onverklaarbare, donkere verkleuring in een zichtbalk die bij nadere inspectie duidt op een ingegroeide bacteriehaard rondom een oude schuurbeschadiging.

Een timmerman die een kozijn probeert te schaven, merkt het onmiddellijk wanneer hij schaaphout raakt. De beitel hapt. Het hout versplintert in plaats van dat er een mooie krul afkomt. De vezels lopen hier namelijk niet in de lengterichting, maar in een chaotisch patroon dat alle kanten op schiet.

NEN-normen en sterkteklassen

Constructiehout moet voldoen aan de eisen die zijn vastgelegd in NEN-EN 14081-1. Deze normering is streng. Schaaphout vormt hierin een direct risico voor de constructieve veiligheid. De mechanische eigenschappen zijn immers aangetast. Bij de visuele sortering, uitgevoerd volgens NEN 5466 voor naaldhout, wordt gelet op defecten zoals ingegroeide bast en afwijkende draadrichting. Schaaphout vertoont beide. De grillige vezelstructuur zorgt voor een overschrijding van de toegestane marges voor draadverloop. Dit resulteert onvermijdelijk in een degradatie naar een lagere sterkteklasse of zelfs volledige uitsluiting voor dragende delen.

Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) stelt de kaders voor constructieve veiligheid. Indirect dwingt dit tot het gebruik van gecertificeerd hout. Hout met littekenweefsel van schapen is onvoorspelbaar. Het voldoet zelden aan de homogeniteitseisen die nodig zijn voor een betrouwbare berekening van de draagkracht. In de handel wordt dit materiaal daarom vaak buiten de reguliere constructieve partijen gehouden. Certificeringsinstanties zoals FSC of PEFC richten zich primair op duurzaam bosbeheer, maar de fysieke kwaliteit wordt geborgd door de technische sorteernormen. Een keurmeester herkent de afwijkingen. Hij vinkt ze af als defect conform de productspecificaties. Veiligheid gaat boven winst.

• NEN-EN 14081-1 reguleert de CE-markering voor constructiehout.
• NEN 5466 definieert de visuele kwaliteitsklassen en beperkt defecten zoals schilschade.
• Het BBL eist aantoonbare sterkte voor alle structurele houten onderdelen.

Vroeger was de scheiding tussen veeteelt en bosbouw diffuus. In de oude markebossen en op de gemene gronden liepen schapen vrij rond tussen de opgaande bomen. De herder zag de stammen als noodzakelijke infrastructuur voor zijn kudde. De zager zag echter een probleem. Met de opkomst van de professionele bosbouw in de negentiende eeuw veranderde de kijk op deze beschadigingen radicaal. Men streefde naar rationele houtproductie. Rechte, foutvrije stammen waren de norm voor de scheepsbouw en de groeiende woningbouw.

Schaaphout verschoof hierdoor van een onvermijdelijk natuurverschijnsel naar een technisch mankement. Een teken van slecht beheer. De overgang van handmatige houtbewerking naar industriële zagerijen in de twintigste eeuw versterkte dit. Een ambachtelijke timmerman kon nog om een vergroeiing heen werken. Hij paste zijn ontwerp aan de grilligheid van de natuur aan. Moderne machines kunnen dat niet. De introductie van universele sterkteklassen en de NEN-normering bezegelde het economische lot van dergelijk hout. Wat voorheen in lokale schuren nog een functie vond, degradeerde tot restproduct voor de emballage-industrie. Een proces van technologische uitsluiting door standaardisatie.