Schorsafsteker

Een boomstam zonder bast droogt gelijkmatiger en sneller. Schorsafstekers, in de volksmond ook wel boomschillers of barking irons genoemd, zijn onmisbaar bij de verwerking van rondhout tot constructiemateriaal of brandhout. Vocht hoopt zich namelijk snel op onder de schors. Dit vormt de ideale broedplaats voor schimmels en insecten zoals de letterzetter of de houtworm. Door de geslepen, vaak licht gebogen stalen kop tussen de bast en het spinthout te dwingen, pel je de boom letterlijk kaal. Het is fysiek zwaar werk. Goed gereedschap maakt hier het verschil tussen een soepele werkgang en een gevecht met de vezels. De steel moet de klappen opvangen terwijl de kop het pad baant.

Uitvoering van het schorsen

Het proces start bij de aanzet op de kopse kant of een natuurlijke beschadiging in de bast. De geslepen snede wordt onder een flauwe hoek tussen de schors en het spinthout gedreven. Een krachtige, stotende beweging vanuit de armen en het bovenlichaam creëert de benodigde initiële opening. Spierkracht ontmoet weerstand. Door de steel vervolgens als hefboom te benutten, wrikt het blad de taaie bastlagen omhoog. Er ontstaan lange banen. De schors scheurt los in karakteristieke stroken.

Bij de uitvoering volgt het gereedschap de natuurlijke contouren van de boomstam. De vaak licht gebogen vorm van de kop voorkomt dat de punt zich te diep in het waardevolle hout boort, terwijl de breedte van het blad zorgt voor een efficiënte voortgang over het oppervlak. Bij stammen met veel zijtakken of onregelmatigheden wordt de hoek van de afsteker voortdurend gecorrigeerd. Vers hout reageert anders. Tijdens de safttijd in het voorjaar is de hechting tussen de lagen minimaal, waardoor de schorsafsteker met minder fysieke inspanning door de cambiumlaag glijdt. Droger hout vereist vaker korte, hamerende slagen om de verbinding te verbreken. De voortgang geschiedt meestal in de lengterichting van de stam, waarbij de gebruiker achter het gereedschap aan beweegt om de vrijgekomen stroken opzij te duwen.

Functionele verschillen in ontwerp

Niet elke schorsafsteker is gelijk. De variatie zit hoofdzakelijk in de steellengte en de kromming van het blad. Modellen met een lange steel, vaak aangeduid als het Scandinavische type, laten de gebruiker rechtop werken. Dit spaart de rug. De hefboomwerking is hierbij maximaal. Korte stelen zijn daarentegen bedoeld voor precisiewerk of voor gebruik in krappe ruimtes waar een grote zwaai niet mogelijk is. De massa van de kop moet bij deze kortere varianten de ontbrekende slagkracht compenseren.

Het blad zelf kan variëren van nagenoeg vlak tot sterk gebogen. Een vlak blad werkt prettig op stammen met een grote diameter. Bij dunnere stammen is een blad met een radius essentieel. Het blad volgt dan de natuurlijke ronding van het hout. Hierdoor hapt de snede minder snel in het waardevolle spinthout. Er bestaan ook zware, gesmede uitvoeringen met een verstevigde 'hiel' aan de achterzijde, specifiek voor het loswrikken van de extreem dikke kurkschors bij oude loofbomen.

Duwen versus trekken

De schorsafsteker wordt vaak verward met de trekschaaf. Het verschil is echter fundamenteel in de arbeidsgang. Een schorsafsteker gebruik je met een stotende, voorwaartse beweging. Je duwt het gereedschap van je af. Bij een trekschaaf trek je het blad met twee handen naar je toe. De schorsafsteker is de grove krachtpatser. Hij pelt de bast eraf. De trekschaaf dient voor de fijne afwerking en het verwijderen van de laatste resten bast of het gladmaken van de houtoppervlakte. In de praktijk vullen ze elkaar aan, maar ze zijn niet uitwisselbaar. Een ander verwant hulpmiddel is het schilmes, dat lichter is en vaker wordt ingezet voor dunne takken of zacht hout.

Een traditionele timmerman op een restauratieproject. Verse eikenhouten stammen liggen klaar voor de gebinten. De schorsafsteker gaat erlangs. Directe actie tegen de boktor. Het metaal vreet zich een weg onder de stugge bast. Een doffe klap bij elke stoot. De stam dampt in de ochtendkou terwijl het spinthout voor het eerst de buitenlucht raakt.

Bij de aanleg van een natuurlijk speelpark. Grillige robinia stammen moeten worden ontdaan van hun kurkachtige buitenlaag. Hier biedt een model met een korte steel uitkomst. Meer controle bij de vele knoesten. De gebruiker wringt de kop tussen de bastlagen. Grote platen schors vallen op de bosgrond. Geen machinale strakheid, maar behoud van de natuurlijke vorm.

Haardhoutwinning in eigen beheer. Berkstammen drogen slecht door de oliehoudende schors die als een dampdichte folie werkt. De schorsafsteker ritst de bast open. Een paar snelle banen volstaan. Het hout droogt nu maanden sneller. Spierkracht vervangt hier de droogoven. Efficiënt en doeltreffend.

De inzet van een schorsafsteker is in veel gevallen geen esthetische keuze, maar een juridische noodzaak voortvloeiend uit internationale fytosanitaire regelgeving. Volgens de ISPM 15-norm (International Standards for Phytosanitary Measures No. 15) moet hout dat gebruikt wordt voor verpakkingsmaterialen in het internationale handelsverkeer volledig ontschort zijn. Dit proces, in vaktermen 'debarking' genoemd, is cruciaal om de migratie van quarantaine-organismen zoals de Aziatische boktor of de letterzetter te blokkeren. De bast vormt immers de primaire schuilplaats voor deze invasieve soorten. Een stam die niet volgens deze voorschriften is behandeld, wordt bij grenscontroles geweigerd. De schorsafsteker is hierdoor een essentieel instrument voor bedrijven die voldoen aan de eisen van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) met betrekking tot de export van rondhout en houten constructies.

Het handmatig schillen van bomen valt onder de Arbowetgeving betreffende fysieke belasting en arbeidsmiddelen. Artikel 3.2 van het Arbeidsomstandighedenbesluit stelt dat de inrichting van de arbeidsplaats en het gebruikte gereedschap geen nadelige gevolgen mogen hebben voor de gezondheid van de werknemer. Omdat het gebruik van een schorsafsteker gepaard gaat met repetitieve stootbewegingen en een hoge mechanische druk op de gewrichten, is de keuze voor een ergonomisch verantwoorde steellengte verplicht. Werkgevers moeten toezien op de staat van het gereedschap. Een bot blad dwingt de gebruiker tot overmatige krachtzetting. Dit vergroot het risico op overbelasting van de schouderpartij en de rug. Hoewel er geen specifieke NEN-norm bestaat die uitsluitend de schorsafsteker beschrijft, dient het gereedschap te voldoen aan de algemene veiligheidseisen voor handgereedschappen, waarbij de deugdelijkheid van de verbinding tussen blad en steel een kritiek punt vormt bij inspecties.

Al in de prehistorie begrepen bouwers dat een stam zonder bast langer meegaat. Toen nog met scherpe stenen of gespleten botten. De ijzertijd bracht de echte revolutie voor het ontschorsen. Smeedijzeren bladen maakten korte metten met de weerbarstige cambiumlaag. In de middeleeuwen was de schorsafsteker standaarduitrusting voor elke houthakker die werkte voor de scheepsbouw of de constructie van vakwerkhuizen. Lokale smeden sloegen het blad destijds uit één stuk. Elk gebied ontwikkelde eigen varianten. Aangepast aan de lokale boomsoorten. Eik vereiste namelijk een andere hoek en massa dan dennenhout.

Met de industrialisatie in de negentiende eeuw verschenen de eerste mechanische ontschorsers in de grote zagerijen. De handmatige schorsafsteker werd een nicheproduct. Toch verdween hij nooit volledig uit de bouwkeet. Voor kwaliteitswerk op locatie bleef hij essentieel. Geen machine kan tippen aan de precisie van een vakman met een goed geslepen blad bij grillige stammen. Het materiaal evolueerde mee met de staalindustrie. Welijzer maakte plaats voor gehard koolstofstaal. De steel veranderde van lokaal gekapt hout naar gestandaardiseerd essenhout of modern composiet. De fundamentele techniek bleef echter gelijk. Een simpele, doeltreffende krachtoverbrenging. Duwen tegen de vezel in.

• https://en.wikipedia.org/wiki/Bark_spud