Spackmes

De strakke afwerking van een wand staat of valt bij de beheersing van het spackmes. Wanneer de opgebrachte gipsmortel begint aan te stijven en de vingertest doorstaat, begint de fase van het 'messen'. De vakman trekt het mes met een vaste hand en onder een hoek van circa 45 graden over het oppervlak om bramen te verwijderen en kleine oneffenheden dicht te drukken. Het blad moet de juiste balans hebben tussen stijfheid en souplesse. Een te stug mes hapt in de mortel, terwijl een te slap mes de vlakheid niet kan garanderen. Juist bij grote oppervlakken zoals plafonds bewijst een breed spackmes zijn waarde door het aantal aanzetten tot een minimum te beperken. Het is een simpel instrument. Toch vereist het gebruik ervan een verfijnd gevoel voor druk en timing.

De uitvoering van het messen vangt aan op het moment dat de aangebrachte mortel een specifieke graad van stijfheid heeft bereikt. Timing is hierbij allesbeheersend. Men hanteert het gereedschap om de grove structuur van de raaplaag of de eerste opzet van de finishlaag om te vormen tot een vlak geheel. De beweging is vloeiend. Men trekt het blad in lange, verticale of horizontale banen over het oppervlak. Hierbij wordt een lichte, constante druk uitgeoefend die over de volledige breedte van het flexibele staal verdeeld moet zijn. Banen overlappen elkaar deels. Dit voorkomt dat er zichtbare overgangen of 'slagen' in het pleisterwerk achterblijven.

Beheersing van materiaal en hoek

Tijdens het strijken verzamelt zich vaak overtollig materiaal op het blad. De vakman verwijdert dit residu continu om te voorkomen dat opgedroogde brokjes de verse laag beschadigen. De stand van het blad ten opzichte van de wand varieert naargelang de gewenste actie. Een vlakkere stand dient voor het dichtdrukken van poriën en kleine gaatjes. Een iets steilere stand wordt gebruikt voor het afschrapen van bramen en overtollige gipsmortel. Het is een fysieke handeling waarbij de pols de fijngevoeligheid levert en de arm de reikwijdte. Vooral bij plafonds is de hoekinstelling zwaar. Men werkt vanuit de lichtbron af om schaduwwerking op oneffenheden direct te kunnen waarnemen. Het staal glijdt over de ondergrond. Het resultaat van deze handelingen is een verdichte toplaag die na droging gereed is voor verdere afwerking zoals sauswerk of behang.

Bladbreedte en stijfheid

De breedte van een spackmes varieert aanzienlijk. Kleine modellen van 150 of 200 millimeter lenen zich uitstekend voor reparatiewerk of het afwerken van smalle stroken en nissen. Voor het grote werk, zoals het vlakken van volledige wanden of plafonds, grijpt de vakman naar messen met een breedte van 600 tot wel 1000 millimeter. Bij deze grote afmetingen is het blad vaak gemonteerd in een aluminium profiel. Een H-profiel of Z-profiel biedt hierbij extra grip. Het geeft de stukadoor de mogelijkheid om met twee handen druk uit te oefenen. RVS geniet de voorkeur. Het roest niet. Verend staal wordt ook gebruikt, maar vereist meer onderhoud om oxidatie te voorkomen. Sommige messen hebben afgeronde hoeken. Dit is een bewuste keuze. Het voorkomt 'strepen' in de natte mortel door de scherpe kanten van het blad.

Handgrepen en ergonomie

Niet elk handvat is gelijk. De klassieke houten handgreep is nog steeds te vinden, maar ergonomische kunststof handvatten met softgrip domineren de markt. Voor hoge plafonds bestaan er adapters. Hiermee wordt het spackmes op een telescopische steel bevestigd. Zo kan men vanaf de vloer grote oppervlakken messen zonder steiger. Het gewicht telt. Een te zwaar mes zorgt voor snelle vermoeidheid in de onderarmen.

Verwarring met het plamuurmes ligt op de loer. Toch is het verschil essentieel. Een plamuurmes is smal, stugger en bedoeld voor het vullen van gaten of het wegsteken van verfresten. Een spackmes daarentegen is breed en buigzaam. Het dient voor oppervlaktebewerking. Ook de vergelijking met de pleisterspaan is relevant. Waar de spaan een handvat midden op het blad heeft, zit de grip bij een spackmes aan de achterzijde over de gehele lengte. Hieronder staan de belangrijkste verschillen kort samengevat:

Gereedschap	Kenmerk	Hoofdfunctie
Spackmes	Dun, zeer breed en flexibel	Egaliseren van grote vlakken
Pleisterspaan	Rechthoekig blad, stugger	Aanbrengen en grof vlakken van mortel
Plamuurmes	Smal, relatief stijf blad	Vullen van kleine beschadigingen
Spackmes met hoek	Haaks gebogen blad	Strak afwerken van binnenhoeken

Soms wordt de term 'afstrijkmes' gebruikt. In de praktijk doelt men hiermee vaak op hetzelfde gereedschap, al neigt een specifiek afstrijkmes soms naar een nog grotere stijfheid voor het verwerken van dikkere raaplagen. Het hoekmes is een buitenbeentje. Dit mes is in een hoek van 90 graden gebogen om inwendige hoeken in één beweging strak te trekken. Handig. Het bespaart tijd en garandeert een rechte lijn waar twee muren elkaar raken.

Grote oppervlakken en strijklicht

Stel je een woonkamer voor met kamerhoge ramen. Het binnenvallende strijklicht is onverbiddelijk voor elke kleine oneffenheid op het plafond. Hier grijpt de vakman naar een spackmes van 80 of 100 centimeter breed. Met een rustige, overlappende beweging strijkt hij de gipsmortel in banen glad. De enorme breedte van het blad minimaliseert de kans op 'slagen' in het pleisterwerk. Juist die weinige aanzetpunten zorgen voor een visueel naadloos resultaat onder kritische lichtomstandigheden. Eén lange haal. De aanzetten verdwijnen simpelweg.

Herstelwerk in nissen

In een renovatieproject zijn de ruimtes vaak beperkt. Een smalle strook gipsplaat tussen een deurkozijn en een binnenhoek vraagt om finesse. Een breed mes is hier onhandig en beschadigt het houten omlijstingwerk. Een kleiner spackmes van 200 mm biedt dan uitkomst. Het blad is flexibel genoeg om de druk gelijkmatig te verdelen. Het past precies. Geen geknoei op de aangrenzende delen, maar wel de noodzakelijke vlakheid die met een stugger plamuurmes niet te halen is.

De fase van het messen

De mortel is aangebracht en de 'vingertest' wijst uit dat het materiaal begint aan te stijven. De wand kleeft niet meer aan de hand. Tijd voor actie. Op de wand zitten nog kleine opstaande randjes gips, de zogenaamde bramen. De vakman zet het mes onder een relatief steile hoek op de wand. Een snelle, kordate beweging. Het geluid is scherp. De bramen vallen als droog gruis naar beneden terwijl het mes de laatste poriën dichtdrukt. Het oppervlak blijft spiegelglad achter, gereed voor de definitieve droging.

Werken op hoogte

Een hoog trappengat stuccen zonder volledige steigerbouw. De stukadoor monteert een breed spackmes op een telescopische steel middels een speciale adapter. Vanaf de onderste treden bereikt hij de bovenkant van de wand. De flexibiliteit van het blad vangt de afstand op. Het gevoel in de vingers verplaatst zich naar de steel. Een lastige hoek wordt zo toch strak getrokken.

Binnen de professionele afbouwsector vormt de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet) het wettelijk kader voor het gebruik van handgereedschap zoals het spackmes. De fysieke belasting staat centraal. Stukadoors maken duizenden identieke bewegingen per dag. Ergonomie is daarom geen suggestie, maar een verplichting voor werkgevers om de gezondheid van de vakman te beschermen. Softgrips en lichtgewicht aluminium profielen verminderen de kans op RSI-klachten aanzienlijk. Bij het werken aan hoge wanden of plafonds, vaak in combinatie met telescopische stelen, moeten de veiligheidsvoorschriften voor arbeidsmiddelen strikt worden nageleefd om ongevallen door instabiliteit te voorkomen.

De technische kwaliteit van het opgeleverde stucwerk is gebonden aan de NEN-EN 13914-2. Deze norm beschrijft het ontwerp en de uitvoering van pleisterwerk voor binnen en buiten. Hierin worden de toleranties voor de vlakheid van het oppervlak vastgelegd. Het spackmes is het primaire instrument om de afwerkingsniveaus te halen die zijn gedefinieerd door het Technisch Bureau Afbouw (TBA). Of het nu gaat om Groep 1 (sausklaar) of de nog extremere eisen van Groep 0. Contractuele verplichtingen tussen aannemer en opdrachtgever leunen direct op deze genormeerde vlakheidseisen. Een spiegelglad resultaat onder strijklicht is vaak een juridische eis in het bestek. Het juiste mes bepaalt of de stukadoor binnen die marges blijft. Precisie is de norm.

De opkomst van het spackmes hangt direct samen met de mechanisering van de afbouwsector in de tweede helft van de twintigste eeuw. Voorheen was de pleisterspaan de standaard. Alles ging handmatig. De introductie van spuitpleisters, in Nederland populair geworden als 'spack', veranderde de dynamiek op de bouwplaats volledig. Er was behoefte aan breedte. Veel breedte. Spuitmachines brachten in korte tijd grote volumes mortel aan, waardoor de stukadoor sneller moest vlakken om de verwerkingstijd voor te blijven.

Van verenstaal naar RVS

Vroege modellen bestonden uit eenvoudige stroken verenstaal, geklemd in houten handgrepen. Functioneel, maar verre van perfect. Verenstaal oxideert snel. Eén vergeten waterdruppel veroorzaakte roestvlekken in het witte pleisterwerk. De verschuiving naar roestvrij staal (RVS) in de jaren tachtig loste dit probleem op. Tegelijkertijd onderging de grip een transformatie. Hout maakte plaats voor aluminium profielen. Dit bood de nodige stijfheid voor messen die inmiddels de meterbreedte passeerden, zonder dat het gewicht onhandelbaar werd. De laatste decennia verschoof de focus naar ergonomie en modulaire systemen. Verwisselbare bladen met verschillende diktes maken het gereedschap nu aanpasbaar aan specifieke gipssoorten. De noodzaak om aan steeds strengere vlakheidsnormen te voldoen blijft de drijvende kracht achter deze technische ontwikkeling.

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Stukadoor