Supermodernisme

De architectuur, vaak Supermodernistisch genoemd, is doorgaans niet geworteld in de directe omgeving. Een concept geïntroduceerd door Hans Ibelings, die het op zijn beurt weer van antropoloog Marc Augé ontleende. Waar symboliek in andere stromingen een zware last kan zijn, focust men hier eerder op de ruimtelijke beleving. Denk aan geavanceerde techniek, minimalistische vormen, strak, onopvallend neutraal soms, maar altijd met een helder statement. Materialen? Glas, staal, beton, onverbloemd en vaak in grote schaal toegepast. Het is de taal van de utiliteitsbouw, kantoren, luchthavens, treinstations. Plekken waar miljoenen dagelijks passeren, ‘non-places’ zoals Augé ze noemde, zonder diepgewortelde persoonlijke connectie. Maar vergis u niet: de architectuur is speels, indrukwekkend. Ze wil gezien worden. Vandaar ook die hang naar het iconische, het 'landmark'-karakter.

De praktische uitvoering van Supermodernistische ontwerpen manifesteert zich in een consequente focus op industriële bouwmethoden en materialen. Dit is evident. Kenmerkend zijn vaak de imposante schaal en het gebruik van gestandaardiseerde, doch hoogwaardige, elementen, denk aan grote geprefabriceerde gevelpanelen van glas en metaal. De constructie? Deze kenmerkt zich door efficiëntie, waarbij geavanceerde systemen voor klimaatbeheersing, energievoorziening, en toegangscontrole naadloos in de architectuur worden geïntegreerd. Ruimtelijke structuren omvatten doorgaans grote, open plattegronden; ontworpen voor maximale flexibiliteit en aanpasbaarheid. Esthetisch gezien vertaalt dit zich in een strakke, onopgesmukte vormtaal. Hierin primeren functionaliteit en technologische expressie boven lokaal contextualisme. Details zijn vaak ondergeschikt aan het algehele, universele statement dat het gebouw wil maken. Het resultaat: een heldere, bijna abstracte verschijningsvorm.

Supermodernisme, hoewel de naam een directe voortzetting suggereert, is geen simpele 'upgrade' van het modernisme. Dat zou te kort door de bocht zijn, een misvatting die het wezenlijke verschil mist. Waar het klassieke modernisme de wereld wilde verbeteren met functionele, universele vormen, zoekt Supermodernisme de pure, vaak spectaculaire, ervaring. Technologische perfectie, een esthetiek van het overweldigende, los van elke lokale binding, dát is de crux. Denk aan de schaal, de materialen, de statement die een gebouw maakt, niet per se hoe het in het straatbeeld past. Dit is geen functionalisme pur sang meer; het is eerder een maximalisme van de modernistische principes, ongeremd door sociale utopieën.

En Postmodernisme dan? Dat was de reactie, de ironie, de terugkeer naar context en historie, een afwijzing van het universele in al zijn dogmatische gedaantes. Supermodernisme doet exact het omgekeerde: het omhelst het universele juist, maar dan in een hyper-geconcentreerde, geoptimaliseerde vorm. Het is de onpersoonlijke, maar indrukwekkende, taal van de geglobaliseerde wereld, perfect voor de 'non-places' die Marc Augé zo treffend beschreef, de transitzones van ons bestaan. Hier geen nostalgie, geen ironie, geen hang naar het verleden. Slechts de onverbiddelijke logica van schaal, technologie, en een onverbiddelijk heldere esthetiek.

Hoe ziet Supermodernisme er dan concreet uit? Denk aan de plekken waar we massaal doorheen bewegen, de onpersoonlijke maar onmiskenbaar indrukwekkende transitiegebieden van onze moderne tijd. Deze gebouwen ademen een esthetiek van efficiëntie, schaal en technologische vooruitgang, losgekoppeld van de directe omgeving, puur gericht op de gebruikerservaring.

Een van de meest treffende voorbeelden betreft moderne luchthaventerminals. Je kent ze wel: die immense, vaak lichtdoorstroomde constructies van glas en staal. Hier stap je binnen in een wereld waar alles gericht is op stroomlijning, op de naadloze doorstroming van miljoenen reizigers. Geen verwijzingen naar lokale geschiedenis, geen poging om te 'aarden', maar een kristalhelder functioneren, waarbij de architectuur zelf de beleving van snelheid en globale verbinding versterkt. De structuren zijn vaak iconisch, herkenbaar vanuit de lucht, een baken van wereldwijde connectiviteit.

Of neem de grote kantoorkolossen in internationale zakendistricten. Denk aan de skyline van plekken als de Zuidas in Amsterdam of het Beatrixkwartier in Den Haag. Hier verrijzen torens die een eigen, strakke logica volgen. Ze spiegelen de omgeving, vangen het licht in hun glazen huid, maar blijven primair een autonoom statement van corporate macht en technologische bekwaamheid. Binnenin? Grote, flexibele open plattegronden, volledig aanpasbaar aan elk bedrijf, met geavanceerde klimaatsystemen en een esthetiek die universeel aanspreekt, ongeacht culturele achtergrond. Minimalistisch en imposant tegelijk.

Zelfs centrale treinstations zijn getransformeerd. Het zijn geen statige portalen meer uit vervlogen tijden; het zijn hypermoderne transportmachines. Staal, beton en glas vormen reusachtige hallen waar duizenden mensen dagelijks van perron naar winkel, van metro naar bus navigeren. Gebouwen als Rotterdam Centraal of Utrecht Centraal illustreren dit perfect: overweldigend in schaal, met een heldere, bijna abstracte vormtaal die de complexiteit van de infrastructuur vertaalt in een ogenschijnlijk eenvoudige, efficiënte gebruikerservaring. De architectuur als facilitator van de constante beweging, onophoudelijk en universeel.

De conceptualisering van Supermodernisme, de term zelf inbegrepen, is grotendeels toe te schrijven aan de Nederlandse architectuurcriticus Hans Ibelings. Hij constateerde, tegen het einde van de 20e eeuw, een fundamentele verschuiving in de architectuur. Hij bouwde hierbij voort op de theorieën van Marc Augé, de Franse antropoloog, die in de jaren negentig het idee van 'non-places' introduceerde: anonieme, transitoire plekken zonder diepere historische of sociale verankering. Ibelings zag een architectuurstijl ontstaan die perfect paste bij deze wereld van globale mobiliteit en functionele optimalisatie. Het was een architectuur die bewust afstand nam van lokale context, zich richtend op een universele taal van efficiëntie, schaal en een uitgepuurde esthetiek. Deze stroming vond haar technische en praktische bedding in een tijd van ongekende globalisering en snelle technologische vooruitgang. Na de hoogtijdagen van het idealistische modernisme en de daaropvolgende postmodernistische reactie, ontstond een nieuwe behoefte. De bouwsector moest omgaan met de vraag naar grootschalige infrastructuurprojecten, flexibele kantooromgevingen en iconische gebouwen die een mondiale identiteit konden uitdragen. Dit leidde tot een herwaardering van modernistische principes, zoals strakke lijnen en industriële materialen, glas, staal, beton, maar nu toegepast met een focus op technologische perfectie en visuele impact, losgekoppeld van de oorspronkelijke sociale utopieën. De evolutie kenmerkte zich door de verschuiving van lokaal geworteld ontwerp naar een gestandaardiseerde, vaak spectaculaire, benadering die de complexiteit en snelheid van de moderne wereld omarmde.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/supermodernisme.shtml
• https://www.architectuur.org/stroming_supermodernisme.php
• https://www.archined.nl/1998/05/its-new-try-it-supermodernisme/