Teerhoudende dakbedekking

De praktijk op het dak was decennialang eenvoudig: men smeerde teer. Tot 1983 bleven materialen zoals teervilt en teermastiek dominant aanwezig in de Nederlandse bouw. Steenkoolteerpek vormde de basis. Het ontstond door destructieve destillatie van steenkool. Vaak verwart men het met bitumen, maar de bron verschilt wezenlijk. Bitumen komt uit ruwe olie. Teer komt uit steenkool. Dit verschil is crucialer dan het lijkt. Bitumen is veilig hanteerbaar, maar teerhoudende dakbedekking bevat een hoge concentratie Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen. Deze PAK's zijn verraderlijk. Inademing of huidcontact verhoogt het risico op kanker aanzienlijk. Oude daken vormen daarom een slapend risico voor de dakdekker van nu.

De applicatie van teerhoudende dakbedekking, veelal toegepast in de vorm van mastiekdaken, draaide om de verwerking van vloeibaar gemaakte steenkoolteerpek. Op de bouwplaats werd het vaste pek in grote ketels verhit tot een gietbare temperatuur. Een arbeidsintensief proces. Met gieters of borstels werd de hete substantie over de ondergrond verdeeld, waarna direct banen teervilt in de vloeibare massa werden gerold. Dit herhaalde zich meerdere malen. Meestal bestond de opbouw uit drie of vier lagen die samen een monolithisch, waterdicht pakket vormden.

Kenmerkend voor deze techniek was het gebruik van de vloeibare teer als zowel kleefmiddel als waterkerende laag. De banen vilt dienden primair als wapening om de treksterkte van het systeem te waarborgen. Door de thermoplastische aard van teer vloeiden lagen bij warmte deels in elkaar over. Kleine gebreken herstelden zich hierdoor soms vanzelf. Dit vloeigedrag vormde echter ook een risico bij hellende vlakken. Om UV-degradatie en overmatig zacht worden in de zon te voorkomen, werd het dakvlak standaard afgewerkt met een ballastlaag van grind. Dit grind werd vaak direct in de nog warme, kleverige bovenlaag gestrooid. Bij onderhoudswerkzaamheden was het gebruikelijk om simpelweg nieuwe lagen over de oude heen te smeren, wat resulteerde in daken met een aanzienlijk gewicht en een cumulatieve dikte van de teerlagen.

Het risico schuilt in de moleculaire architectuur van de steenkoolteer. Tijdens de destillatie concentreren zware, aromatische verbindingen zich in de restfractie. We spreken hier over Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen in concentraties die de huidige veiligheidsnormen met gigantische factoren overstijgen. Geen foutje in de verwerking, maar een intrinsieke eigenschap van de grondstof zelf. De bron bepaalt het gevaar.

Bij bewerking komen de gevolgen direct aan de oppervlakte. Fijnstof bij het slopen. Dampen bij hitte. Inademing is riskant. Huidcontact is verraderlijk. Een specifiek fenomeen is fototoxiciteit waarbij de menselijke huid, onder invloed van UV-straling, extreem heftig reageert op de aanwezige PAK’s. Pijnlijke blaren en diepe irritaties volgen vaak direct na blootstelling aan de zon. De lange termijn is nog zorgwekkender door de bewezen kankerverwekkende eigenschappen van het materiaal.

De technische impact op het gebouw is vaak onderschat. De vluchtige bestanddelen in oude teerlagen zijn niet stationair; ze wandelen. Migratie van oliën zorgt voor de chemische afbraak van modernere materialen die onverhoopt over de teerlaag heen worden aangebracht. De hechting laat los. Nieuwe bitumineuze dakbedekkingen lossen op of raken vervuild door het zogenaamde 'bloeden' van de oude teerresten. Een technisch falen van de dakopbouw is dan onvermijdelijk. Ook de omgeving deelt in de schade. Uitspoeling door hemelwater transporteert de gifstoffen langzaam maar zeker naar de bodem en het rioolstelsel, wat leidt tot diffuse milieuverontreiniging rondom oudere opstallen.

Mastiek en teermastiek

In de volksmond wordt vaak simpelweg over mastiek gesproken. Technisch gezien is dit een mengsel van steenkoolteerpek en minerale vulstoffen zoals zand of kalksteenmeel. Het vormt de stroperige massa die de basis vormde van het waterdichte pakket. Mastiek regeerde de daken. Er is echter een wezenlijk verschil tussen de oude teermastiek en de latere bitumineuze mastiek die na 1980 gangbaar werd. De oude variant is brozer bij kou en vloeit sneller bij hitte.

Teervilt en dragers

Teervilt fungeert als de ruggengraat van de dakopbouw. Het betreft rollen vilt van organische vezels, zoals papierpulp of wolvilt, die volledig verzadigd zijn met steenkoolteer. Soms treft men ook glasvlies aan dat met teer is behandeld. Dit materiaal is minder buigzaam dan moderne bitumenbanen en scheurt gemakkelijker bij mechanische belasting. Bij renovaties herkent men het vaak aan de karakteristieke geur van mottenballen of carbolineum die vrijkomt bij een breukvlak.

Hybride overgangsproducten

Verraderlijk zijn de producten uit de overgangsperiode aan het begin van de jaren tachtig. Fabrikanten experimenteerden met mengsels. Bitumen met een teercomponent. Deze hybride materialen bevatten lagere concentraties PAK's dan zuivere mastiek, maar overschrijden nog steeds de huidige milieunormen voor hergebruik of veilige sloop. Optisch zijn ze nauwelijks van schone bitumen te onderscheiden. Een chemische analyse via een PAK-marker is bij deze varianten de enige betrouwbare methode om uitsluitsel te geven over de samenstelling.

Teer versus bitumen

Het onderscheid tussen teer en bitumen is fundamenteel maar wordt vaak vergeten. Teer komt uit steenkool. Bitumen komt uit aardolie. Teer is chemisch reactief en schadelijk. Bitumen is inert en veilig. Ze verdragen elkaar slecht. Wanneer nieuwe bitumen direct op oude teerresten wordt gebrand, treden er migratieproblemen op. De oliën uit de teer 'bloeden' door de nieuwe laag heen, wat resulteert in een versnelde degradatie van de nieuwe dakbedekking. Een scheidingslaag is dan ook altijd noodzakelijk als de oude laag niet volledig wordt verwijderd.

Een dakdekker opent een oud dakpakket tijdens een renovatie van een kantoorpand uit 1975. Zodra de zaag het materiaal raakt, vult de omgeving zich met een indringende geur van carbolineum of mottenballen. Geen vertrouwde bitumenlucht. Het materiaal onder de dikke laag grind is diepzwart en breekt bij koude temperaturen als glas in plaats van mee te veren. Dit is de onmiskenbare aanwezigheid van oude teermastiek.

Twijfel op de bouwplaats bij een hersteling. Is de ondergrond bitumen of teer? De opzichter gebruikt een PAK-marker. Een korte spuitbeurt op de dakrol. De witte indicatorvloeistof kleurt onder een UV-lamp binnen enkele seconden felgeel. Een positieve test. Het materiaal moet nu volgens strikte protocollen als chemisch afval worden verwijderd; simpelweg afvoeren in de container voor dakafval is er niet meer bij.

Een snelle reparatie met een moderne bitumineuze plakstrip op een dakterras uit de jaren zeventig laat de technische risico's zien. Na slechts één zomer is de nieuwe plakstrip veranderd in een zachte, vloeibare substantie die zijn hechting volledig kwijt is. De aromatische oliën uit de onderliggende teerlaag zijn in de nieuwe bitumen gemigreerd en hebben de moleculaire structuur daarvan aangetast. Het resultaat? Een kleverige rotzooi die niet meer waterdicht is.

Tijdens sloopwerkzaamheden op een zonnige dag klaagt een sloper over een branderig gevoel in het gezicht en op de onderarmen, ondanks dat hij handschoenen draagt. De dampen die vrijkomen bij het lostrekken van de oude teerlagen reageren met het zonlicht op zijn huid. Deze fototoxiciteit veroorzaakt rode, pijnlijke plekken die lijken op ernstige zonnebrand. Directe blootstelling aan de PAK-houdende dampen en stofdeeltjes bewijst hier zijn verraderlijke karakter.

Wie een mastiekdak sloopt, betreedt juridisch mijnenveld. Het is geen regulier bouwafval. Het is een milieudossier. Sinds de jaren tachtig is de productie en toepassing van teerhoudende dakbedekking in Nederland verboden, maar de regelgeving focust nu primair op de verwijdering en verwerking van deze historische ballast. Het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP3) stelt hierbij scherpe kaders. Teerhoudend materiaal wordt geclassificeerd als gevaarlijk afval vanwege de extreem hoge concentraties polycyclische aromatische koolwaterstoffen.

De wet verbiedt het hergebruik van teerhoudende dakbedekking categorisch. Waar bitumineus afval vaak een tweede leven krijgt in de wegenbouw, moet teerhoudend materiaal verplicht worden afgevoerd naar gespecialiseerde thermische reinigingsinstallaties of stortplaatsen voor gevaarlijk afval. Verbranding bij extreem hoge temperaturen is de enige methode om de chemische verbindingen definitief te vernietigen. Administratief vertaalt dit zich in een verplichte melding bij het Landelijk Meldpunt Afvalstoffen (LMA). Elke kilo moet traceerbaar zijn. De ontdoener blijft verantwoordelijk tot aan de definitieve vernietiging.

Het Arbeidsomstandighedenbesluit is onverbiddelijk als het gaat om kankerverwekkende stoffen. Werkgevers zijn wettelijk verplicht om blootstelling aan PAK's te voorkomen of, indien dat technisch onmogelijk is, te minimaliseren tot het laagst haalbare niveau. Dit is geen advies. Het is een dwingende regel. Bij werkzaamheden aan teerhoudende daken moet de RI&E (Risico-Inventarisatie en -Evaluatie) specifiek ingaan op de risico's van stofvorming en dermale blootstelling. De grenswaarden voor PAK's zijn zodanig streng dat reguliere persoonlijke beschermingsmiddelen vaak ontoereikend zijn bij intensieve sloopwerkzaamheden.

De bewijslast ligt bij de aannemer: kan er aangetoond worden dat de werknemers veilig werken volgens de actuele stand der techniek?

In de praktijk betekent dit dat saneringswerkzaamheden vaak onder strikte condities plaatsvinden. Denk aan het voorkomen van verspanning of zagen waardoor stof vrijkomt. De regelgeving dwingt tot een werkwijze waarbij het materiaal zo veel mogelijk in grote brokken wordt losgemaakt. Bronaanpak geniet de juridische voorkeur boven symptoombestrijding met maskers.

Om te bepalen of een dakbedekking onder de strikte milieuregimes valt, is de NEN 7331 de aangewezen norm. Deze norm beschrijft de monsterneming en analyse van teerhoudende materialen. Een visuele inspectie is juridisch nooit sluitend. De kritische grens ligt bij een PAK-gehalte van 75 mg/kg (som van de 10 van VROM). Overschrijdt het materiaal deze waarde? Dan treedt het volledige protocol voor gevaarlijk afval in werking.

Grenswaarde	Classificatie	Verwerkingsplicht
< 75 mg/kg PAK	Teervrij / Bitumineus	Recycling mogelijk
> 75 mg/kg PAK	Teerhoudend	Thermische reiniging / Stort

Het Besluit bodemkwaliteit speelt eveneens een rol zodra er sprake is van uitloging naar de bodem. Bij lekkages of langdurige blootstelling van de dakconstructie aan de buitenlucht kunnen de PAK's migreren. De eigenaar van het gebouw draagt hierbij de zorgplicht om verdere bodemverontreiniging te voorkomen. De regelgeving rondom teerhoudende dakbedekking is daarmee een kruispunt van arbeidsrecht, milieurecht en afvalstoffenwetgeving.

Oorspronkelijk was het een bijproduct. Steenkoolteerpek bleef over na het winnen van lichtgas uit kolen, een industriële reststroom die in de negentiende eeuw zijn weg naar de bouwsector vond. Het was spotgoedkoop. De verwerking was simpel. In de vroege twintigste eeuw groeide teermastiek uit tot de ruggengraat van de Nederlandse utiliteitsbouw, gedreven door de enorme vraag naar waterdichte platte daken. Decennialang bleef de techniek van het ter plaatse smelten van pekblokken in grote ketels ongewijzigd. Een traditioneel ambacht met een giftige rand.

De neergang begon met de opkomst van de olie-industrie. Bitumen uit aardolie bood een technisch stabieler alternatief dat minder temperatuurgevoelig was. In de jaren zeventig verschoof de marktfocus definitief. De introductie van gemodificeerde bitumenrollen maakte het bewerkelijke en gevaarlijke gietproces van hete teer langzaam overbodig. Rond 1983 kwam het definitieve einde voor de productie in Nederland. Wat restte was een enorme voorraad aan 'slapende' daken die tot op de dag van vandaag bij renovaties voor technische en juridische uitdagingen zorgen. De transitie van steenkoolproduct naar aardolieproduct markeerde de belangrijkste evolutionaire stap in de moderne dakbedekkingshistorie.

• https://www.dakbestek.nl/category/actueel/
• https://www.eurosafe.eu/nl/kennisbank/blogs/valbeveiliging-wetgeving
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Bitumen
• https://ttibarendrecht.nl/alles-over-dakbedekkingen