Tichel

De term 'tichel', afkomstig van het Latijnse 'tegula', daktegel, inderdaad, duidt historisch op een breed scala aan kunstmatig gevormde, gebakken bouwmaterialen. Meestal van klei. Het was een soort verzamelnaam, zeg maar, een paraplu voor diverse keramische bouwcomponenten, lang voordat specifieke benamingen zoals baksteen, dakpan of vloertegel echt ingeburgerd raakten. Denk aan alles van die robuuste metselsteen tot de platte elementen die daken, vloeren, zelfs hele gevels konden sieren. In de loop der eeuwen heeft dit materiaal zich in de bouw bewezen, een onmisbare schakel in de ontwikkeling van duurzame constructies, zeker waar natuursteen schaars was.

Men sprak over een 'tichel', een verzamelbegrip, dat is de kern van de zaak, wanneer men refereerde aan elk gebakken kleiproduct. Vormgegeven en daarna gehard door vuur, specifiek bedoeld voor bouwkundige doeleinden, lang voordat de terminologie die we nu zo vanzelfsprekend hanteren, zoals 'baksteen' of 'dakpan', enige standaard had bereikt. Dit brede spectrum omvatte uiteenlopende vormen en toepassingen.

Denk aan de robuuste, rechthoekige stenen die metselwerk omhoog trokken, funderingen vormden, maar evengoed aan die platte, soms licht gebogen elementen die een dak bedekten of een vloer plaveiden. Het onderscheid, zo essentieel nu, was destijds vloeiender, vaak simpelweg contextueel bepaald door de exacte plek waar het materiaal zijn functie vervulde. De etymologie van 'tegula', duidend op een daktegel, is hierbij illustratief. Hoewel de term 'tichel' al snel breder ging, laat het die oorspronkelijke nadruk op de beschermende functie tegen de elementen goed zien. Een dak, immers, houdt de regen buiten, en daarvoor waren die tegels uitermate geschikt.

Het is daarom cruciaal te begrijpen dat een 'tichel' niet een soort was binnen een fijnmazige classificatie van bouwmaterialen zoals we die nu kennen, maar eerder de generieke aanduiding voor wat wij vandaag de dag, met onze veel verfijndere indeling, onder meerdere specifieke noemers vangen: metselstenen, dakpannen, vloertegels, zelfs bepaalde gevelbekledingsplaten. De functionaliteit dicteerde de vorm, maar de naam bleef, tijdenlang, eenvoudigweg 'tichel'.

Een metselaar in de Middeleeuwen kreeg de opdracht een schuur te bouwen. Hij bestelde eenvoudigweg 'tichels'. Deze werden geleverd in diverse vormen en maten, sommigen massief en rechthoekig voor de dragende muren, andere platter en lichter om het dak te kunnen dekken en de elementen buiten te houden. Er was geen specifieke term voor 'baksteen' of 'dakpan' zoals we die nu kennen; alles was 'tichel'.

Stel, een boer wilde de vloer van zijn woonhuis verharden. De ambachtsman raadde hem aan om slijtvaste 'tichels' te gebruiken. Dit waren dan vaak vierkante of rechthoekige gebakken kleistenen, rood of geelachtig van kleur, die direct op een zandbed werden gelegd. Ze boden een duurzame, gemakkelijk te reinigen ondergrond, vergelijkbaar met wat we tegenwoordig als plavuizen zouden benoemen.

Bij de aanleg van een waterafvoersysteem of riolering in vroegere tijden gebruikte men eveneens 'tichels'. Dit konden holle, gebogen exemplaren zijn die de vorm van een buis nabootsten, of platte tichels die over een greppel werden gelegd en vervolgens met aarde afgedekt. Functionaliteit was de drijfveer, en de term 'tichel' omvatte de complete variëteit aan gebakken kleiproducten die hiervoor dienstig waren.

Het woord 'tichel' ontspringt, zoals vaak met zulke fundamentele begrippen, uit pure noodzaak. Zijn etymologische wortels liggen vast in het Latijnse 'tegula', dat oorspronkelijk een dakpan aanduidde. Toch, in de Lage Landen, waar natuursteen schaars was en klei in overvloed, ontwikkelde de productie van gebakken kleiproducten zich al vroeg en breed. Aanvankelijk, gedurende de Romeinse periode en de vroege Middeleeuwen, diende 'tichel' als een algemene benaming, een catch-all term, voor elke uit klei gevormde en door vuur geharde bouwcomponent. Het onderscheid tussen een robuuste muursteen en een plattere dakbedekker was in die tijd eerder functioneel dan terminologisch scherp afgebakend; beide waren simpelweg 'tichels', omdat ze van hetzelfde basismateriaal en via een vergelijkbaar proces tot stand kwamen. De ontwikkeling naar veel specifiekere benamingen, zoals 'baksteen' voor metselwerk of 'dakpan' voor daken, voltrok zich geleidelijk. Deze precisering viel samen met een toenemende specialisatie in de bouw en de schaalvergroting van de productie. Denk aan de opkomst van commerciële steenbakkerijen vanaf de late Middeleeuwen, die gericht verschillende types kleiproducten gingen vervaardigen. Naarmate bouwtechnieken verfijnder werden en de bouwsector verder professionaliseerde, ontstond simpelweg de behoefte aan een eenduidiger classificatie. Fabrikanten en bouwers wilden immers onderscheid maken tussen de verschillende vormen, formaten en kwaliteiten, elk met hun eigen specifieke toepassing en prijskaartje. Wat ooit een allesomvattende term was, begon zo zijn generieke lading langzaam te verliezen, ingehaald door een lexicon dat de diversiteit van gebakken kleiproducten recht deed. Vandaag de dag is 'tichel' daarom vooral een historische term, die ons nog herinnert aan een tijd waarin de taal van de bouw minder gedifferentieerd was, maar de toepasbaarheid van gebakken klei alomtegenwoordig bleef.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/baksteen.shtml
• https://www.encyclo.nl/begrip/Tichel
• https://www.encyclo.nl/begrip/bouwsteen
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Villa_Tichelwerk