Volant

Volants, ook wel valletjes genoemd, zijn een essentieel onderdeel van zonwering. Ze vangen de hinderlijke, laagstaande zon op, die zelfs bij een volledig uitgerold zonnescherm nog onderdoor kan schijnen; een simpele, doeltreffende oplossing. Dit smalle, verticaal hangende doek, vaak in hetzelfde dessin als het hoofddoek, draagt bij aan een uniform uiterlijk. Meer dan eens dient het ook als drager voor bedrijfslogo's of reclameboodschappen, een praktische invulling voor herkenbaarheid. De term 'volant' kent in de bouw echter ook heel andere toepassingen, compleet los van textiel of zonbescherming.

Binnen de wereld van zonwering staat de term 'volant' synoniem voor wat in de volksmond vaak een 'valletje' wordt genoemd. Het functionele textiel dat zon en inkijk weert, eenvoudig en doeltreffend. Echter, de bouwkunde kent het woord 'volant' in een volstrekt andere hoedanigheid; een benaming die compleet losstaat van doek of bescherming tegen zonlicht. In de bouwkundige en architectonische context kan een volant verwijzen naar een decoratief element. Denk hierbij aan sierlijke, vaak bewerkte of uitgesneden randen in houtwerk, zoals aan de onderzijde van een vensterbank, een balustrade, of zelfs als verfraaiing van meubelstukken en trapleuningen. Het is dan een puur esthetische toevoeging, een vorm van ornamentiek die structurele, decoratieve uitsneden of draaiwerk beschrijft. De link met een zonnescherm? Die ontbreekt volledig. Waar de ene volant een praktisch doel dient, het tegenhouden van de zon, heeft de andere een louter decoratieve functie, bedoeld om het oog te strelen met ambachtelijk detail. Een treffend voorbeeld van homonymie binnen de vaktaal, waarbij dezelfde term twee radicaal verschillende concepten omvat.

Een volant in de praktijk, dat kan zich op verschillende manieren manifesteren. Denk bijvoorbeeld aan het terras van een restaurant op een zomerse namiddag. De laagstaande zon prikt ongenadig onder het uitgestrekte zonnescherm door, recht in de ogen van de gasten. De strook stof die daar nog verticaal onder hangt, vaak bedrukt met het bedrijfslogo van de zaak, vangt die hinderlijke laatste stralen op. Dat is zo'n textiele volant, essentieel voor comfort én visuele herkenbaarheid.

Maar dan is er die heel andere wereld van bouwkundige ornamenten. Stel je een klassiek herenhuis voor, misschien wel een monumentaal pand uit de achttiende eeuw. Werp een blik op de buitenkant, specifiek op de houten elementen onder de vensterbanken of langs de dakranden. Vaak zie je daar geen strakke, rechte afwerking, maar juist fraaie, uitgesneden of bewerkte randen, soms met sierlijke krullen, een andere keer met een strak patroon. Deze decoratieve houten details, bedoeld om het oog te strelen en architectonische grandeur te verlenen, duiden we eveneens aan met de term volant. Geen zonwering, maar pure esthetiek in houtwerk.

De term 'volant' kent, afhankelijk van de context, verschillende wettelijke implicaties. Wanneer het gaat om de decoratieve, bouwkundige volant, met name die als vast onderdeel van een gebouw fungeert, is de relevantie direct gelinkt aan de aard van het pand. Voor volants die onlosmakelijk verbonden zijn met een monumentaal pand, gelden de bepalingen uit de Omgevingswet.

Deze wet, in werking getreden op 1 januari 2024, regelt de bescherming en instandhouding van cultureel erfgoed. Concreet betekent dit dat ingrepen, restauraties of wijzigingen aan dergelijke historische volants vaak een omgevingsvergunning vereisen. Hierbij wordt zorgvuldig getoetst aan de erfgoedwaarde en de architectonische context, om het karakter van het bouwwerk te waarborgen. Het is geen kwestie van zomaar vervangen; de historische detaillering vraagt om specifieke aandacht en vakmanschap, vastgelegd in beleidskaders.

De textiele volant, bevestigd aan zonwering, valt zelden onder specifieke, op dit detail gerichte wet- of regelgeving. Echter, de zonwering als geheel, of de plaatsing daarvan in de openbare ruimte of aan de gevel, kan wel geraakt worden door algemene bouwregelgeving of lokale verordeningen, zoals de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). Denk aan regels voor reclame-uitingen op de volant, of constructieve eisen aan de bevestiging van de zonwering, maar de volant zelf, als strook textiel, is hierin zelden de primaire focus.

De praktische noodzaak vormde de voedingsbodem voor de textiele volant. Terwijl zonneschermen en markiezen zich, als afgeleide van oudere overkappingsmethoden zoals het Romeinse velarium, ontwikkelden tot complexe, uitschuifbare constructies, bleef één probleem hardnekkig: de laagstaande zon. Een hoofddoek, hoe groot ook, bood daartegen onvoldoende bescherming. Hieruit ontsproot de functionele toevoeging van een verticale strook stof, de volant. Deze onderschepte specifiek hinderlijke zonnestralen en vergrootte zo de bruikbaarheid van de zonwering significant. Door de eeuwen heen, met de opkomst van verfijndere weeftechnieken en productiemethoden, kon deze simpele doch doeltreffende oplossing breed worden toegepast, van stedelijke winkelpuien tot particuliere terrassen. Het gebruik als drager van logo’s of bedrijfsnamen is een relatief recente, commerciële uitbreiding van deze oorspronkelijk puur functionele strook; een slimme benutting van zichtbaar oppervlak.

Heel anders is de ontstaansgeschiedenis van de bouwkundige volant. Dit decoratieve element heeft geen directe functionele wortels in zonwering, maar vindt zijn oorsprong in de rijke traditie van ornamentiek en houtbewerking die architectuur door de eeuwen heen heeft gekenmerkt. Al vanaf de middeleeuwen, en vooral prominent in stijlen zoals de Renaissance, Barok en latere neo-stijlen, verfraaide men gebouwen met sierlijke uitsnijdingen en draaiwerk. Denk aan de consoles onder vensterbanken, de randen van balustrades of het houtsnijwerk langs daklijsten; vaak waren dit elementen met vloeiende, soms opengewerkte vormen. Het woord 'volant', afkomstig uit het Frans en duidend op iets 'vliegends' of 'wapperends', past treffend bij de lichtheid en beweging die deze decoratieve houtwerken kunnen uitstralen, onderscheidend van zwaardere, massieve ornamenten. Deze toepassing evolueerde als onderdeel van de algemene esthetische zoektocht naar detaillering en verfijning in de bouwkunst, waarbij vakmanschap in houtbewerking centraal stond. De term beschrijft dus geen nieuwe bouwmethode, maar duidt een specifieke soort decoratieve bewerking aan, waarvan de vormverwantschap met een 'wapperend' textielstrookje mogelijk de naam heeft geïnspireerd.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/volant.shtml
• https://www.cultureelerfgoed.nl/binaries/cultureelerfgoed/documenten/publicaties/2012/01/01/moderne-zonwering-voor-historische-gebouwen/gids-25-cultuurhistorie-moderne-zonwering-voor-historische-gebouwen-2012.pdf
• https://www.encyclo.nl/begrip/volant
• https://www.joostdevree.nl/bouwkunde2/jpgp/pdf_057_bouwkundig_woordenboek_g_c_w_pijtak_1848.pdf