Vormbak

De term 'vormbak' beslaat zowel de mal zelf als het gehele fabricageproces; klei wordt hierin geperst, met een herkenbaar eindresultaat: een baksteen met strakke lijnen, een kantige vorm, en een opvallend regelmatig oppervlak. Cruciaal is het bezanden van de mal. Waarom? Dat voorkomt het vastkleven van de klei, een praktische noodzaak, en geeft de gebakken steen, op één afgestreken, gladde zijde na, die typische bezande structuur aan vijf zijden. Vormbakstenen? Die herken je aan hun geringere aanwezigheid van nerven en luchtgaten, zeker in vergelijking met bijvoorbeeld handvormstenen. Ze passen bij uitstek in de strakkere, moderne bouwstijlen, onmiskenbaar.

De uitvoering van het vormbakproces vangt aan met de voorbereiding van de mal zelf. Essentieel hierbij is het zorgvuldig aanbrengen van een laag bezanding in de vormbak. Dit voorkomt niet alleen dat de klei aan de mal kleeft, een praktische noodzaak, maar legt ook de basis voor de specifieke oppervlaktetextuur van de uiteindelijke baksteen, de bezanding die op vijf zijden terugkeert.

Vervolgens wordt een nauwkeurig afgemeten hoeveelheid klei in deze geprepareerde vormbak ingebracht. Onder gecontroleerde mechanische druk perst men de klei vervolgens strak in de mal, wat zorgt voor de precieze, kantige vorm en exacte afmetingen. Tijdens dit proces wordt overtollig kleimateriaal aan de bovenzijde van de mal strak afgestreken. Hierdoor ontstaat de gladde bovenzijde die kenmerkend is voor vormbakstenen.

De laatste stap is het ontvormen. De zojuist gevormde, nog ongebakken steen, ook wel 'vormeling' genoemd, wordt met precisie uit de mal gelicht. Dit gehele proces verloopt veelal machinaal, wat een hoge mate van consistentie en uniformiteit in de geproduceerde bakstenen garandeert.

Vormbak versus Handvorm: Een Cruciaal Onderscheid

Hoewel de term 'vormbak' strikt genomen de mal en het machinale proces aanduidt, ontstaat in de bouwpraktijk vaak verwarring met andere productiemethoden voor bakstenen. Het is dan ook cruciaal om het onderscheid te maken tussen vormbakstenen en handvormstenen, twee hoofdvarianten die elk hun eigen esthetiek en functionele eigenschappen hebben.

Vormbakstenen, zoals reeds eerder beschreven, worden machinaal geproduceerd. Ze kenmerken zich door hun uiterst strakke, egale oppervlak aan vijf zijden (de bezanding), een scherp gedefinieerde vorm en minimale toleranties. Hun uniformiteit maakt ze bij uitstek geschikt voor moderne architectuur en projecten waar een strakke, consistente uitstraling gewenst is. Denk hierbij aan gevels met een zeer regelmatige metselwerkpatroon, waar elke steen bijna identiek is aan de volgende.

Daartegenover staan handvormstenen. Deze worden, zoals de naam al doet vermoeden, traditioneel handmatig of met machines die een handmatig proces nabootsen, gevormd. Dit leidt tot een aanzienlijk levendiger en minder uniform oppervlak. Kenmerkend voor handvormstenen zijn de willekeurige nerven, onregelmatige structuren en vaak aanwezige 'huidplooien', het resultaat van het minder gecontroleerde vormproces. Deze stenen worden vaak toegepast in restauratieprojecten, landelijke bouw of juist in hedendaagse architectuur waar een rustieke, ambachtelijke uitstraling gezocht wordt. De afmetingen kunnen onderling iets meer variëren, wat bijdraagt aan het karakteristieke, minder strakke beeld.

Het fundamentele verschil zit dus in het productietempo en de precisie: machinaal versus ambachtelijk. Een verschil dat zich direct vertaalt in de esthetiek van het uiteindelijke bouwwerk; de keuze tussen een strakke, moderne look of een authentieke, karaktervolle uitstraling.

Wanneer een architect een strakke, moderne gevel voor een appartementencomplex of kantoorgebouw voor ogen heeft, vol met rechte lijnen en uniforme vlakken, dan is de vormbaksteen de vanzelfsprekende keuze. Die stenen bieden immers de consistentie: elke steen past qua afmeting en textuur perfect bij zijn buurman, wat resulteert in een naadloos metselwerkpatroon zonder storende onregelmatigheden. Dit zie je vaak terug bij projecten waar minimalisme en precisie bovenaan staan, denk aan de gevels van hedendaagse kantoren of woningbouw in een stedelijke omgeving. Die kenmerkende gladde afgestreken zijde, met de andere vijf zijden subtiel bezand, geeft bovendien een verfijnde, bijna architectonische uitstraling die perfect aansluit bij een gestroomlijnd ontwerp. Het is die exacte maatvastheid en homogene textuur die ervoor zorgt dat een muur opgebouwd uit vormbakstenen een monumentale, bijna serene rust uitstraalt, een essentieel kenmerk voor zo’n type project.

De productie en toepassing van bouwmaterialen, waaronder bakstenen gevormd via de vormbakmethode, vallen onder specifieke wettelijke voorschriften en kwaliteitsnormen. Deze zijn essentieel om de veiligheid, duurzaamheid en functionaliteit van bouwwerken te garanderen. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl), voorheen bekend als het Bouwbesluit, vormt hierin de primaire regelgeving in Nederland. Dit besluit stelt eisen aan bouwconstructies en materialen, onder andere op het gebied van sterkte, stabiliteit en brandveiligheid.

Voor metselbakstenen, waartoe de vormbakstenen behoren, is de Europese norm NEN-EN 771-1 van groot belang. Deze norm specificeert de eigenschappen en prestatie-eisen van metselbakstenen voor diverse toepassingen, van gevels tot dragende constructies. Het omvat aspecten zoals de maatnauwkeurigheid, druksterkte, wateropname, en vorstbestandheid. De consistente productiekwaliteit en de precieze dimensionering die kenmerkend zijn voor het vormbakproces, dragen direct bij aan het voldoen aan deze gestelde normen. Zonder deze nauwgezetheid zouden de bakstenen simpelweg niet geschikt zijn voor hun beoogde constructieve of esthetische rol, wat dan weer directe implicaties heeft voor de algehele kwaliteit van het metselwerk en daarmee het bouwwerk zelf.

De geschiedenis van de baksteen zelf strekt zich uit over millennia, een fundamenteel bouwmateriaal sinds de vroegste beschavingen. Echter, de specifieke ‘vormbak’ methode, zoals die vandaag de dag wordt toegepast voor de productie van bakstenen, is onlosmakelijk verbonden met de ingrijpende veranderingen die de Industriële Revolutie teweegbracht.

Vóór deze periode was de fabricage van bakstenen een ambachtelijk proces, nagenoeg uitsluitend handmatig. Arbeiders drukten klei met de hand in houten mallen, een tijdrovende bezigheid die inherent leidde tot natuurlijke variaties in elke individuele steen. Elk exemplaar droeg zo de sporen van zijn oorsprong, met kenmerkende onregelmatigheden die bijdroegen aan het unieke karakter van handgevormde stenen.

Toen in de 19e eeuw de verstedelijking explosief toenam en de vraag naar uniforme, snel produceerbare bouwmaterialen exponentieel steeg, werd duidelijk dat traditionele methoden ontoereikend waren. De behoefte aan efficiëntie en schaalvergroting leidde tot de ontwikkeling van machinale processen. Hieruit ontstond de gemechaniseerde vormbaktechniek: machines namen het zware en repetitieve werk van het persen van klei in metalen of robuuste houten mallen over. Dit was een keerpunt; de consistentie in maatvoering en vorm die dit proces garandeerde, was ongekend en essentieel voor de grootschalige infrastructuur- en woningbouwprojecten die de nieuwe tijd kenmerkten.

Het bezanden van de mal, een praktische techniek die reeds lang bestond om te voorkomen dat klei aan de mal kleeft, zelfs bij handvormen, werd naadloos geïntegreerd in deze nieuwe, machinale productielijnen. Het resultaat was de karakteristieke vijfzijdig bezande oppervlaktestructuur, gecombineerd met de strakke, exacte afmetingen van de machinaal gevormde baksteen. Dit vormde de basis voor de moderne vormbaksteen, een product dat precisie en massaproductie combineert en tot op de dag van vandaag een pijler is in de bouwsector.

• https://www.knb-keramiek.nl/themas/gevelbaksteen/functionele-en-esthetische-oplossingen/metselwerk/vormmethode/
• https://www.rijswaard.nl/steencollectie/vormbak-collectie/
• https://www.wienerberger.nl/product/gevel/producttypen/basisassortiment.html
• https://www.sleiderink.nl/rijswaard-geel-zilverzand-vormbak-waalformaat