Vormeling

Dat moment, direct na het vormen van de klei, nog vóór de hitte en het geduldige droogproces hun werk doen, dát is de vormeling. Een cruciale fase in de baksteenproductie, inderdaad. Want of die nu uit een vormbak komt of van de strengpersrol glijdt, de karakteristieken van deze 'groene' steen, nog broos en ongebakken, zijn van meet af aan bepalend. Neem de handvormsteen; die wordt in een vormbak met een vaste bodem geperst. Wat je dan ziet, is een steen met duidelijk onderscheid: de onderzijde krijgt van die zachte, licht afgeronde hoeken, de 'arme zijde', noem maar. Daarentegen, de bovenzijde, die is strak en scherp afgestreken, de 'rijke zijde'. En hier komt de praktijk om de hoek kijken: bij het metselen wordt die rijke zijde vrijwel altijd naar beneden gekeerd. Waarom? Stabiliteit in de mortelvoeg, een betere hechting, minder kans op onregelmatigheden die later zichtbaar worden. Een kwestie van vakmanschap, zeg maar. De strengperssteen, heel anders. Daar wordt een continue kleistreng door een matrijs geperst en vervolgens op maat gesneden. Het resultaat? Een vormeling die veel gladder is, strakker en hoekiger oogt, zonder de specifieke ‘arme’ en ‘rijke’ zijdes van de handvormvariant. Elke productiemethode z'n eigen signatuur, zelfs in dit prille stadium.

De 'vormeling', die ongebakken kleibaksteen, ontstaat niet zomaar. Het is het directe resultaat van het vormproces zelf; een cruciale stap, dat mag duidelijk zijn, in de fabricage van elke baksteen. Twee fundamentele methoden domineren dit vroege stadium, elk met hun eigen aanpak en, vanzelfsprekend, hun unieke signatuur op de toekomstige steen. Neem de productie van een handvormvormeling: hier wordt zorgvuldig voorbereide klei onder druk in een vormbak geperst. Dat gebeurt, afhankelijk van de schaal, handmatig of machinaal. Wat je dan krijgt, is een product waarvan de ene zijde, de onderkant die tegen de bodem van de vormbak rustte, een kenmerkende zachte, enigszins afgeronde structuur vertoont, doorgaans aangeduid als de 'arme zijde'. De tegenoverliggende zijde, daarentegen, wordt strak en vlak afgestreken, een scherpere afwerking die bekendstaat als de 'rijke zijde'. Deze afwerkingen zijn inherent aan de vormbakmethode. Heel anders verloopt het proces bij de strengpersvormeling. Daar passeert een continue stroom van klei een speciaal ontworpen matrijs. Deze matrijs is de bepalende factor voor de exacte dwarsdoorsnede van de toekomstige baksteen. Nadat de klei, als een ononderbroken streng, uit de matrijs komt, wordt deze vervolgens met draden of messen op de gewenste lengte afgesneden. Dit resulteert in een vormeling die typisch gladder is, met uniforme en scherpe hoeken rondom, zonder die specifieke differentiatie tussen een 'arme' of 'rijke' zijde die zo kenmerkend is voor de handvormvariant. Elke methode creëert dus, via distincte procedures, een eigen type vormeling.

De 'vormeling' is, zoals we weten, die ongebakken kleiblok, de start van de baksteen. Maar ook in dit vroege stadium onderscheiden we direct al twee hoofdtypes, strak gelinkt aan de productiemethode; het is niet zomaar één soort ongebakken steen. Nee, er zijn wel degelijk belangrijke verschillen die het latere uiterlijk en de eigenschappen van de gebakken steen bepalen.

• Handvormvormeling: Deze variant, ook wel handgevormde rauwe steen genoemd, ontstaat wanneer klei in een vormbak wordt geperst. Kenmerkend voor de handvormvormeling is de aanwezigheid van een 'arme zijde' en een 'rijke zijde'. De 'arme zijde' is de onderkant die tegen de bodem van de vormbak rustte, vaak iets zachter en ronder afgewerkt. De 'rijke zijde' is de bovenzijde, strak en scherp afgestreken. Dit zorgt voor een specifieke textuur die bij de uiteindelijke baksteen behouden blijft.
• Strengpersvormeling: Dit type, ook bekend als strengperstype groene steen, komt tot stand wanneer een continue streng klei door een matrijs wordt geperst en vervolgens op maat wordt gesneden. Het resultaat is een veel gladdere, strakkere vormeling met uniform scherpe hoeken rondom, zonder de uitgesproken 'arme' en 'rijke' zijden die zo typerend zijn voor de handvormvariant. De textuur is egaler en de vorm is doorgaans preciezer.

Ondanks dat beide 'rauwe stenen' of 'groene stenen' zijn, laten ze dus al duidelijk de signatuur van hun herkomst zien, en dat is cruciaal voor de verdere verwerking en het uiteindelijke bouwproduct.

De theorie over een vormeling is één ding, maar hoe ziet zo’n ongebakken steen er nu echt uit in de praktijk, daar waar het product zijn eerste contouren krijgt? Het gaat om de directe, tastbare kenmerken die zelfs in dit prille stadium al bepalend zijn.

De handvormvormeling: voelbaar karakter

Denk aan een medewerker op de productieband van een traditionele steenfabriek. Hij tilt een zojuist uit de vormbak gekomen kleiblok op. Meteen voelt hij het verschil: de ene zijde, de 'rijke zijde', is opvallend strak en glad afgestreken. De andere kant, de 'arme zijde' die tegen de bodem van de vormbak lag, voelt daarentegen net iets ruwer, met die kenmerkende, subtiel afgeronde hoekjes. Dit verschil in textuur en afwerking is al overduidelijk, nog voordat er sprake is van drogen of bakken. Het is dit concrete onderscheid dat later de basis vormt voor het robuuste, levendige uiterlijk van de uiteindelijke handvormbaksteen.

De strengpersvormeling: strak en uniform

Vergelijk dit met de aanblik van strengpersvormelingen die in rijen over een transportband glijden. Hier valt de perfecte uniformiteit op: elke steen is exact hetzelfde, met vlijmscherpe, rechte hoeken en een volkomen glad oppervlak rondom. Geen 'arme' of 'rijke' zijde hier; de consistentie is het sleutelwoord. Dit type vormeling, strak gesneden uit een continue kleistreng, garandeert een voorspelbare maatvastheid en een egale esthetiek voor het eindproduct, essentieel voor moderne, strakke architectuur.

De 'vormeling' is, in essentie, een concept zo oud als de beschaving zelf. Lang voordat van enig modern bouwproces sprake was, ontdekten mensen al dat natte klei in een bepaalde vorm te persen was, om na droging een bruikbaar bouwelement te creëren. Denk hierbij aan de oudste sun-dried bricks, of adobe, die al rond 7500 voor Christus in het Midden-Oosten werden toegepast. Dit waren de allereerste 'vormelingen', puur gevormd uit klei en gedroogd in de zon; een bakproces was destijds niet eens aan de orde, maar de basis, een gevormd, ongebakken blok, was gelegd.

Met de ontwikkeling van het bakken van klei, zo'n 3500 voor Christus, werd de 'vormeling' het cruciale tussenproduct. De handvormmethode domineerde millennia lang. Ambachtslieden drukten de klei handmatig in houten mallen. Dit proces, hoewel rudimentair, legde de fundering voor wat we nu de handvormvormeling noemen, inclusief de karakteristieke texturen die door de mal en het afstrijken ontstonden. Het was arbeidsintensief, een kwestie van vaardigheid en herhaling.

De industriële revolutie in de 19e eeuw bracht een significante verschuiving teweeg. De vraag naar bakstenen explodeerde, en dit vroeg om efficiëntere productiemethoden. De komst van de strengpersmachine transformeerde het landschap. In plaats van individueel handwerk, werd nu een continue kleistreng geperst en op maat gesneden. Dit was de geboorte van de strengpersvormeling, een product dat consistentie en maatvastheid bood op een schaal die voorheen ondenkbaar was. Deze machines maakten het mogelijk om veel sneller en goedkoper te produceren, waardoor baksteen breed toegankelijk werd voor de bouw van steden en infrastructuur. Hoewel de technieken zich verder hebben verfijnd, zijn de fundamentele principes van de handvorm en strengpers, en daarmee de aard van de 'vormeling', sinds die tijd grotendeels intact gebleven.

• https://www.encyclo.nl/begrip/baksteen_specificaties
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Baksteen
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Strengpers