Waaldikformaatsteen

De Waaldikformaatsteen, in de praktijk vaak afgekort tot WDF, is een veelgebruikte variant in de Nederlandse woning- en utiliteitsbouw. Waar het reguliere Waalformaat een hoogte van 50 mm hanteert, gaat de Waaldikformaatsteen naar de 65 mm. Dit verschil lijkt klein. Toch verandert het de esthetiek van een gevel fundamenteel; de horizontale belijning wordt krachtiger en het metselwerk oogt massiever. Het formaat is een hybride vorm. Het behoudt de lengte van de klassieke Waalsteen maar leent de dikte van het dikformaat. Voor de metselaar betekent dit minder handelingen per vierkante meter. Efficiëntie op de steiger. Het verbruik ligt bij een standaardvoeg van 12 mm op ongeveer 61 stenen per vierkante meter, wat de bouwsnelheid ten goede komt vergeleken met dunnere steentypes.

De verwerking begint bij de maatvoering. Cruciaal aspect. Hoewel de lengte identiek is aan de standaard Waalsteen, dwingt de hoogte van 65 millimeter de verwerker tot een aangepaste lagenmaatberekening waarbij de mortelvoeg meestal op circa 10 tot 12 millimeter wordt gehouden om tot een harmonieus gevelbeeld te komen. Profielen stellen op de hoeken. De draad bepaalt de koers. Door de grotere hoogte van de steen ten opzichte van het traditionele Waalformaat verloopt de opbouw van het metselwerk vlotter, simpelweg omdat er minder handelingen nodig zijn om de gewenste muurhoogte te bereiken.

Het metselen zelf geschiedt meestal volgens de traditionele methode waarbij een mortelbed wordt gespreid en de stootvoegen handmatig worden gevuld. De dikte van 100 millimeter zorgt voor een stabiel draagvlak tijdens het optrekken van de gevel. Bij de uitvoering van het metselverband, of dit nu een halfsteensverband, wildverband of een meer decoratief kruisverband betreft, moet de metselaar nauwgezet sturen op de koppenmaat om versnijden van de stenen aan de uiteinden van de gevelvlakken te minimaliseren.

De afwerking van de voegen gebeurt vaak aansluitend op het metselwerk. Doorgestreken voegen. Of later inkloppen van voegmortel na het uitkrabben. De verhouding tussen de steenmassa en het voegoppervlak wijkt af van de standaardmaatvoeringen, wat tijdens de uitvoering constante aandacht vraagt voor de consistentie van de voegbreedte. Minder stenen per vierkante meter. Een direct gevolg voor de logistiek op de steiger en de snelheid waarmee de mortel wordt verbruikt.

Verschijningsvormen van de WDF

Binnen het spectrum van de Waaldikformaatsteen bepalen de productiemethode en de oppervlakteafwerking het uiteindelijke gevelbeeld. Je hebt de klassieke handvorm. Deze variant oogt nostalgisch en grillig doordat de klei handmatig of machinaal in een mal wordt geworpen. De bezanding zorgt voor een ruwe textuur. Dan is er de vormbaksteen. Strakker van vorm. Hierbij wordt de klei in de mal geperst, wat resulteert in een regelmatiger uiterlijk zonder de uitgesproken nerven van de handvormsteen.

Voor moderne, strakke architectuur is de strengpersvariant de aangewezen weg. Gladde zijden. Scherpe kanten. Deze stenen worden uit een eindeloze kleistreng gesneden en missen de bezanding. Vaak zijn deze stenen geperforeerd. Dit vermindert het gewicht. Het vergemakkelijkt bovendien de hechting van de mortel in de kern van de steen.

Onderscheid en synoniemen

In de praktijk ontstaat vaak spraakverwarring tussen het Dikformaat (DF) en de Waaldikformaatsteen (WDF). Hoewel de afmetingen vaak nagenoeg identiek zijn (circa 210 x 100 x 65 mm), verwijst de term WDF expliciet naar de afstamming van het Waalformaat. Het is de 'dikke' broer. Een hybride vorm. Waar het standaard Waalformaat (WF) stopt bij 50 mm hoogte, gaat de WDF door.

Andere formaten die hiermee verward kunnen worden:

• Vechtformaat: Veelal langer en lager (circa 210 x 100 x 40 mm), wat een veel horizontaler beeld geeft.
• Rijnformaat: Een slag kleiner en minder massief dan de WDF.
• Kloostersteen: Veel forser in alle dimensies, bedoeld voor monumentale muren.

Soms wordt er gesproken over 'moduul 65'. Dit is een abstractere term voor stenen met deze hoogte, ongeacht de specifieke herkomst van de naam. De WDF blijft echter de standaardterm voor wie de robuustheid van 65 millimeter zoekt met de vertrouwde lengte van een Waalsteen.

Een nieuwbouwwijk met dertig twee-onder-een-kapwoningen. De architect wil geen 'nerveus' gevelbeeld met te veel dunne voeglijnen. De keuze valt op de Waaldikformaatsteen in wildverband. De metselaar zet de profielen uit. Hij merkt direct dat de lagenmaat anders uitkomt dan bij de standaard 50 mm stenen. De gevel krijgt een massiever karakter. De bewoners zien een stoer huis. Geen gepriegel, maar krachtige lijnen.

Denk aan de plint van een modern schoolgebouw. Hier moet het metselwerk visueel tegen een stootje kunnen. Door de grotere hoogte van de WDF oogt de muur minder fragiel dan bij een klassieke Waalsteen. De metselaar verwerkt ongeveer 61 stenen per vierkante meter. Dat is een flink verschil met de gebruikelijke 75 stuks. Snellere meters op de steiger. Minder handelingen per dag. De logistiek op de bouwplaats vaart er wel bij; er hoeven simpelweg minder pallets naar de verdiepingen te worden gehesen voor hetzelfde geveloppervlak.

Een transformatie van een oud industrieel pand naar lofts. De gevel moet hersteld worden. De oorspronkelijke steen is nergens meer te vinden, maar de robuuste uitstraling van de dikke stenen moet blijven. Een strengpers Waaldikformaatsteen in een antracietkleur biedt uitkomst. Strakke hoeken. Glad oppervlak. Het resultaat is een gevel die moderniteit uitstraalt zonder de industriële schaal van het oorspronkelijke ontwerp te verliezen. De dikte van 65 millimeter sluit perfect aan bij de fors bemeten kozijnen en de grove betonnen lateien.

Regels bepalen de kaders. Voor de Waaldikformaatsteen vormt de Europese norm NEN-EN 771-1 het fundament. Deze normering dicteert strikte eisen aangaande maattoleranties, de gemiddelde druksterkte en de netto droge volumieke massa van keramische metselstenen. Geen vrijblijvendheid hier. Elke fabrikant moet een prestatieverklaring overleggen, de zogenaamde Declaration of Performance (DoP). De verwerker controleert dit op de bouwplaats aan de hand van de verplichte CE-markering onder de Verordening Bouwproducten (CPR).

Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) stelt algemene eisen aan de gevel als scheidingsconstructie. Brandveiligheid staat centraal. Keramische stenen zoals de WDF vallen standaard in Euro-brandklasse A1; ze zijn onbrandbaar en dragen niet bij aan branduitbreiding. Cruciaal voor de veiligheid in de woningbouw. Ook de wateropname is een punt van aandacht voor de regelgeving rondom vochtdoorslag en vorstbestendigheid. Een steen die te veel water opzuigt, kan bij vorst schade veroorzaken aan de constructie.

Voor het constructieve ontwerp is de Eurocode 6 (NEN-EN 1996) de geldende maatstaf. Hierin worden berekeningen gemaakt voor de stabiliteit van de wand. De specifieke afmetingen en de sterkteklasse van de Waaldikformaatsteen zijn hierbij essentieel voor de draagkrachtberekening door de hoofdconstructeur. Maatvoering is geen suggestie. Het is een wettelijke noodzaak voor een veilige gevel. De relatie tussen steensterkte en mortelkwaliteit moet altijd voldoen aan de in de berekening gestelde parameters om de constructieve integriteit te waarborgen.

Rivierklei als fundament. De oorsprong van de Waaldikformaatsteen ligt onherroepelijk in de uiterwaarden van de Waal, waar steenbakkerijen eeuwenlang het ritme van de productie bepaalden. Vóór de industrialisatie was maatvoering een lokaal fenomeen. Elke regio zijn eigen mal. Elke oven zijn eigen krimp. Het standaard Waalformaat van 50 millimeter hoog groeide in de 19e eeuw uit tot de norm, maar de roep om variatie en efficiëntie bleef klinken.

De opkomst van de Waaldikformaatsteen is nauw verbonden met de schaalvergroting in de woningbouw. Architecten zochten naar een krachtiger handschrift. Meer massa. Minder visuele ruis door een overvloed aan voeglijnen. Door de hoogte van de steen op te trekken naar 65 millimeter ontstond een hybride die de lengte van de klassieke Waalsteen combineerde met de robuustheid van het dikformaat, dat voorheen vooral in de civiele techniek en voor bestrating werd ingezet.

Rationele bouwlogistiek gaf de doorslag. In de wederopbouwperiode en de daaropvolgende decennia verschoof de focus naar snelheid op de steiger. Minder stenen per vierkante meter betekent simpelweg een hogere productie per manuur. De technische ontwikkeling van strengpersmachines en geavanceerde vormbakinstallaties maakte het mogelijk om deze grotere formaten met een extreme maatvastheid te produceren, wat de weg vrijmaakte voor de strakke gevelarchitectuur die we vandaag de dag kennen. Van ambachtelijk bijproduct naar een strategische keuze in de moderne utiliteitsbouw.