Altaarscherm

Een altaarscherm, niet zomaar een muur, is een weloverwogen bouwkundige ingreep. Het dient als een verticale barrière, soms imposant, die het sacrale hart van een kerk — het priesterkoor waar de eucharistie wordt gevierd en het altaar staat — duidelijk afbakent van het schip, de ruimte voor de kerkgangers. Deze scheiding was, en is soms nog, van cruciaal belang. Materialen variëren enorm: van robuust hout, vaak rijk gesneden, tot massieve steenformaties of fijn bewerkt metaalwerk. Elk materiaal, elke vorm, draagt bij aan de totale beleving. De functie? Niet alleen afzondering. Het scherm vormde historisch ook een visueel ankerpunt voor de liturgie. Denk aan de Oost-Orthodoxe kerken, waar de iconostase, een uitbundige variant van het altaarscherm, vol iconen de theologische grens markeert tussen hemel en aarde. Het is een structuur die zowel verbindt als scheidt, die leidt en afschermt. Een fundamenteel element in de kerkarchitectuur, vaak onderdeel van grotere constructies zoals een retabel of doksaal.

Niet elk altaarscherm is louter een eenvoudige afscheiding; er zijn architectonisch en liturgisch gezien belangrijke varianten die de functionaliteit en visuele impact significant beïnvloeden, waardoor de term 'altaarscherm' een containerbegrip wordt voor een reeks verschillende constructies. Je zou kunnen denken aan gradaties, of hele specifieke tradities.

Het meest prominente voorbeeld is ongetwijfeld het doksaal, ook wel bekend als een jubé of rood. Dit is veel meer dan een simpele scheidingswand; het is een architectonisch complexe structuur die vaak is uitgerust met een galerij, een loopbrug zelfs, die als zodanig een eigen functie kon hebben, denk aan lezingen of zang. Een doksaal sluit het koor doorgaans volledig of grotendeels af, maar vanuit zijn verhoogde positie bood het een uniek perspectief op het liturgische gebeuren.

Een heel ander verhaal is de iconostase, specifiek voor de Oosters-Orthodoxe traditie. Dit is geen open scherm, geen doorkijkje, maar een massieve, volledig gesloten wand, van vloer tot plafond, die volhangt met iconen. Het primaire doel hier is het creëren van een mystieke barrière tussen het heiligste deel, de 'hemel', en de congregatie, waarbij de theologische betekenis van de iconen centraal staat. Dit is een theologische stellingname in steen en hout, rijkelijk versierd.

Daarnaast bestaan er eenvoudiger altaarschermen, soms niet meer dan een lage balustrade of communiebokje, puur functioneel om de grens te markeren zonder het zicht op het altaar te belemmeren. Deze varianten zijn veel minder ingrijpend in de ruimtebeleving, ze nodigen eerder uit tot participeren terwijl de grenzen duidelijk zijn.

In de dagelijkse praktijk, of tijdens een bezoek aan historische bouwwerken, kom je diverse verschijningsvormen van het altaarscherm tegen, elk met een eigen impact op de ruimtebeleving. Betreed je bijvoorbeeld een gotische kathedraal in Frankrijk, dan kan je blik vallen op een imposant, vaak rijk gebeeldhouwd houten of stenen bouwwerk dat dwars door de kerkruimte loopt, het koor bijna geheel afsluitend. Soms zelfs is er een galerij bovenop gemonteerd. Dit is de concrete manifestatie van een doksaal, een fysieke barrière die de ruimtelijke hiërarchie onmiskenbaar maakt tussen het schip en het heilige altaargebied, een belevenis op zich.

De ervaring in een Oosters-Orthodoxe kerk is wezenlijk anders. Daar staat een wand, de iconostase geheten, die van vloer tot plafond reikt en volledig is bedekt met iconen. Deze massieve, ondoorzichtige muur schermt het priesterkoor volledig af; het altaar blijft aan het oog van de gelovigen onttrokken. Slechts door de Koninklijke Deuren is soms een glimp van het liturgisch gebeuren waarneembaar, een architectonisch-theologische stellingname, zo zou je kunnen zeggen. Meer ingetogen varianten bestaan ook. Denk aan een lage houten balustrade of een smeedijzeren hekwerk, soms ook communiebank genoemd, dat de grens tussen het schip en het koor markeert zonder het zicht te belemmeren. Het is een subtiele afbakening, maar de functionele scheiding blijft evident, en elk voorbeeld toont hoe bouwkunst de religieuze praktijk en de beleving van de ruimte diepgaand beïnvloedt.

De oorsprong van het altaarscherm is terug te voeren tot de vroegchristelijke basilieken. Aanvankelijk betrof het vaak niet meer dan lage balustrades of gordijnen – de zogenaamde cancelli – die een subtiele, doch duidelijke markering vormden tussen de gewijde ruimte van het presbyterium en het schip, bestemd voor de gelovigen. De behoefte aan deze fysieke afscheiding, die de sacrale handelingen rond het altaar benadrukte, groeide gestaag.

Gedurende de middeleeuwen onderging deze scheidingswand een significante architectonische evolutie. Wat begon als een eenvoudige grens, transformeerde tot structuren van toenemende complexiteit en monumentaliteit. Vooral in de romaanse en gotische bouwperiodes ontwikkelden deze afscheidingen zich tot volwaardige architectonische elementen, met als hoogtepunt het doksaal. Een doksaal, vaak een imposant bouwwerk van steen of hout, reikte hoog op, soms met een galerij, en sloot het koor aanzienlijk af. De bouw van dergelijke structuren had niet enkel een liturgische functie; ze toonde ook de ambachtelijke meesterschap en de financiële slagkracht van de opdrachtgevers, vaak religieuze orden of welgestelde families.

De Reformatie bracht een radicale verandering teweeg. In veel protestantse gebouwen verdwenen de altaarschermen volledig. De nadruk verschoof naar de preekstoel en het direct hoorbaar maken van het Woord Gods. Zichtlijnen werden cruciaal, en elke fysieke barrière die dat hinderde, werd verwijderd. In de katholieke traditie bleven doksalen langer bestaan, hoewel ook daar later, vooral na het Tweede Vaticaans Concilie, een tendens ontstond om ze te verwijderen of te vervangen door lichtere, meer open structuren. Doel: grotere participatie van de gemeenschap en een onbelemmerd zicht op het altaar.

Intussen, in het Oosten, volgde de Orthodoxe Kerk een ander pad. Daar ontwikkelde de iconostase zich tot een massieve, van vloer tot plafond reikende wand, volledig bekleed met iconen. Deze theologische muur scheidde de hemelse van de aardse sfeer en kreeg een onveranderlijke, diep mystieke betekenis in de liturgische praktijk. De technische en functionele ontwikkeling van het altaarscherm weerspiegelt daarmee direct de theologische en maatschappelijke verschuivingen binnen de diverse christelijke tradities, en dat is een gegeven van belang.

• https://corvinus.nl/2020/11/16/pistoia-de-duomo/
• https://corvinus.nl/2020/02/07/vicenza-san-lorenzo-2/
• https://blog.seniorennet.be/pregor/archief.php?ID=13
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Temple_Church
• https://www.encyclo.nl/lokaal/10692
• https://www.auto-huren-kreta.nl/blog/arkadi-kreta