Iconostase

Wat een bouwkundig element. Dit scherm, een vaste component in de oosters-orthodoxe kerkbouw, is meer dan louter decoratie; het is een architectonische afbakening van betekenis. Stel je voor, een robuuste scheidingswand, soms van massief hout, dan weer van verfijnd marmer, opgebouwd uit talloze iconen. Deze zijn zorgvuldig ingepast in horizontale rijen – registers noemen we die – en verticale secties. Een strikt theologisch programma dicteert elke plaatsing, elke penseelstreek. De iconostase, in feite, is een evolutie. Zijn wortels? De Byzantijnse templon, een eenvoudige lage afscheiding, al in de 4e of 5e eeuw prominent in kerkinterieurs. Daar kwamen later iconen op te staan. Maar de grote transformatie kwam rond de 15e eeuw, vooral in Rusland, waar deze bescheiden barrière uitgroeide tot een imposante, vaak manshoge, soms zelfs tot de nok reikende wand. Zo’n constructie bepaalt in belangrijke mate de ruimtelijke ervaring. Centraal in deze wand, typisch, zijn drie deuren. De ‘Koninklijke’ of ‘Heilige’ deur, altijd in het midden, is de toegang tot het allerheiligste: het altaar. De zijdeuren? Die bieden passage naar de nevenruimten; denk aan de prothesis, waar de eucharistie wordt voorbereid, of het diakonikon, de bewaarplaats voor liturgische gewaden en boeken. Het is een functionele, maar vooral een diep symbolische, bouwstructuur, doorslaggevend voor de interne organisatie van het kerkgebouw.

De iconostase, dat is geen statisch bouwdeel, verre van. Het is een element dat door de eeuwen heen getransformeerd is, dat ademt geschiedenis en theologie. Zijn evolutie kent duidelijke fasen, duidelijke varianten, die elk hun eigen bouwkundige en spirituele kenmerken dragen. De vroegste vorm, en tevens de oorsprong, vinden we in de Byzantijnse bouwkunst: de zogenaamde templon. Een lage afscheiding, vaak uit marmer of steen gehouwen, die het altaar al scheidde van de kerkgangers. Denk aan een borstwering, geen muur, met soms zuilen erbovenop, waartussen dan iconen werden gehangen, losse panelen. Dat was zijn initiële gedaante, soberder, minder alomvattend dan wat later zou komen. Het bood nog een vrijwel ongehinderd zicht op de heilige handelingen in het heiligdom. Rond de 14e en 15e eeuw, met name binnen de Slavische tradities, onderging deze templon een significante metamorfose. Het was alsof het gebouw zelf besloot te groeien, te rijzen, om het goddelijke nog indrukwekkender te omhullen. Deze lage barrière werd gestaag hoger, steeds complexer van structuur, en uiteindelijk, zoals we die nu kennen, een imposante wand die het zicht op het altaar vrijwel volledig aan het oog onttrekt, behalve door de deuren. Dit is de hoge iconostase, typisch voor de Russische en later ook Griekse kerken, een architectonisch statement van vele meters hoog, opgebouwd uit meerdere horizontale rijen, of registers, volgestouwd met iconen. De iconen zijn niet langer losse toevoegingen maar een integraal deel van de constructie, vast ingebouwd, een theologische bibliotheek in houtsnijwerk en vergulding. Kortom, van de open, lage templon naar de gesloten, manshoge iconostase zien we een duidelijke bouwkundige en theologische ontwikkeling. Verschillen in materiaalgebruik, zoals massief hout, marmer, of zelfs metaal, bepalen de uitstraling, terwijl regionale invloeden, zoals de uitbundigheid van de Russische barok of de meer ingetogen Griekse stijl, specifieke bouwtechnische en decoratieve keuzes met zich meebrachten. Elke variant vertelt zijn eigen verhaal, elke constructie dient hetzelfde doel: een fysieke en spirituele scheiding, maar tegelijkertijd een venster naar het goddelijke.

De architectonische impact

Bij het betreden van een Russisch-Orthodoxe kerk valt direct de immense, vaak metershoge wand op die het schip van de kerk volledig afsluit. Deze wand, overvloedig beschilderd met iconen en vaak versierd met houtsnijwerk of vergulding, is de iconostase. Ze dwingt een andere beleving van de kerkruimte af dan men gewend is in westerse kerken; het altaar, het kloppende hart van de liturgie, blijft grotendeels aan het oog onttrokken, wat een gevoel van mysterie en ontzag creëert.

De functie van de deuren

Tijdens een orthodoxe Goddelijke Liturgie zijn de 'Koninklijke Deuren' in het midden van de iconostase het brandpunt van de aandacht. Deze centrale deuren, rijk gedecoreerd, blijven gedurende een groot deel van de dienst gesloten. Wanneer ze echter op specifieke, voorgeschreven momenten, zoals de Grote Intrede of bij het uitreiken van de Heilige Communie, ceremonieel worden geopend, onthullen ze kortstondig het altaar en de priester. Het is een krachtig, visueel statement van de verbinding tussen het aardse en het hemelse, een kort venster naar het heiligdom dat daarna weer wordt gesloten, symbolisch voor de ontoegankelijkheid van het goddelijke.

Historische varianten

Een bouwmeester die zich verdiept in de restauratie van een oude Byzantijnse kerk, stuit mogelijk op de funderingen van een oorspronkelijke, lage templon – de voorloper van de iconostase. Deze was veelal een bescheiden marmeren balustrade, vaak niet hoger dan heuphoogte, met zuilen waarboven enkele iconen stonden. Dit contrast scherp met de latere ontwikkelingen, bijvoorbeeld in Roemenië of Servië, waar de iconostase zich heeft ontwikkeld tot een robuuste, volledige wand die van vloer tot plafond reikt. Het toont de evolutie van een open afscheiding naar een veel geslotenere architectonische grens, waarbij de theologische boodschap steeds visueler en prominenter werd uitgedragen.

De iconostase, in zijn huidige verschijningsvorm een imponerende wand, heeft een diepgaande bouwkundige evolutie doorgemaakt. De architectonische wortels ervan reiken terug tot de vroegchristelijke periode, waar een veel eenvoudigere constructie de heilige ruimte afbakende. Dit was de zogenaamde templon, een lage afscheiding. Denk hierbij aan een borstwering, vaak vervaardigd uit marmer of steen, soms verfraaid met zuilen. Bovenop of tussen deze zuilen werden dan losse iconen geplaatst; geen integrale onderdelen van de constructie, eerder toevoegingen. Deze vroege vorm bood de kerkgangers nog een relatief open zicht op het altaar, wat contrasteert met de latere, meer gesloten opzet.

De ware transformatie, een bouwkundige metamorfose van formaat, ving vooral aan rond de 14e en 15e eeuw. Dit gebeurde met name binnen de Slavische tradities, in gebieden zoals het huidige Rusland. De templon begon gestaag te rijzen. Wat eens een bescheiden borstwering was, evolueerde naar een volwaardige wand die in hoogte toenam, soms tot aan het gewelf van de kerk reikte. Deze groei was niet alleen een kwestie van afmeting, maar ook van complexiteit; de structuur werd steeds ingenieuzer. De losse iconen maakten plaats voor een geïntegreerd systeem, waarbij elke icoon een vast onderdeel werd van de dragende constructie. Materialen als massief hout, vaak rijkelijk bewerkt en verguld, vervingen de vroegere stenen elementen. Deze architectonische ontwikkeling resulteerde in de hoge iconostase, een bepalend kenmerk van de Oost-Orthodoxe kerkbouw, die het heiligdom vrijwel volledig aan het oog onttrekt en zo een nieuwe ruimtelijke beleving van het kerkinterieur teweegbracht.

• https://spaanseverhalen.com/woordenboeken/bouwkunde-woordenboek-i-r/
• https://en.wikipedia.org/wiki/Iconostasis
• https://liesbethsiconen.nl/achtergronden/iconostase/
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/oksaal.shtml
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/cancelli.shtml
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Oosters-orthodoxe_kerken
• https://unscrambler.org/unscramble/ancylostomiasis