Bloksteen

Historisch? Jazeker. Oorspronkelijk verstond men onder een bloksteen een massieve steen, veelal Maas- of Doornikse steen, herkenbaar aan zijn strakke, nagenoeg rechte hoeken. Denk aan de waterbouw, daar waar deze reuzen – soms wel 25 tot 45 cm dik, 30 tot 65 cm lang, en 20 tot 55 cm breed – hun onmisbare rol vervulden. Bescherming tegen de elementen, fundamenten van sluizen; dat werk. Tegenwoordig kent de term een veel bredere toepassing, een evolutie eigenlijk. We spreken nu ook over metselblokken of lijmblokken, vervaardigd uit een keur aan materialen: beton, cellenbeton, kalkzandsteen. Deze blokken, aanzienlijk groter dan de traditionele baksteen, vormen de ruggengraat van menig bouwproject, of het nu gaat om dragende muren of simpelweg om scheidingswanden. Het is de standaard voor stapelbouw, efficiënt en robuust. Zo verandert de betekenis, maar de functie – solide constructie – blijft fier overeind.

Bloksteen, een term die in de bouw breed wordt gehanteerd, kent in de praktijk twee volstrekt verschillende verschijningsvormen. Een cruciaal onderscheid, want een historische waterbouwsteen is verre van het moderne metselblok, al delen ze de basisvorm. De nuances zijn evident voor wie de materie kent. Zo eenvoudig is dat. Oorspronkelijk duidde men een traditionele bloksteen aan, veelal een massief gehouwen natuursteen – denk aan de robuuste Maaskei of Doornikse steen – die zijn primaire toepassing vond in de waterbouw. Deze natuurlijke reuzen waren essentieel voor de constructie van sluizen, kades en andere waterkerende werken; pure krachtpatsers. Hun functie? Beschermen tegen de elementen, een onwrikbaar fundament vormen. Een heel specifiek, zwaar element, direct uit de natuur gewonnen, met minimale bewerking. Vandaar ook de relatief onregelmatige, maar toch 'blokvormige' hoeken. Maar de bouwwereld staat nooit stil, en met de komst van nieuwe materialen en productiemethoden verschoof de betekenis radicaal. Tegenwoordig, wanneer de term 'bloksteen' valt, spreekt men vrijwel altijd over een modern metselblok of lijmblok. Dit zijn geen gehouwen natuurstenen, nee, dit zijn industrieel vervaardigde bouwstenen, aanzienlijk groter dan de gangbare baksteen. Ze vormen de ruggengraat van de moderne stapelbouw; efficiënt en veelzijdig inzetbaar, daar draait het om. Deze moderne blokken kennen zelf ook weer variaties, primair gedifferentieerd door hun samenstelling en daarmee hun eigenschappen:

• Betonblokken: Sterk en veelzijdig, vaak toegepast in funderingen, kelders en dragende wanden. Zowel hol als massief verkrijgbaar, afhankelijk van de benodigde sterkte of isolatiewaarde.
• Kalkzandsteenblokken: Een mengsel van zand, kalk en water. Bekend om hun hoge druksterkte, geluidsisolatie en brandwerendheid, veel gebruikt voor dragende binnenwanden en geluidsscheidende constructies.
• Cellenbetonblokken (Gasbeton/Ytong): Lichtgewicht en uitstekend isolerend, dankzij de luchtbellenstructuur. Ideaal voor zowel dragende als niet-dragende wanden waar thermische isolatie cruciaal is. Ze zijn gemakkelijk te bewerken, dát is een groot voordeel.

De keuze voor een specifiek type modern metselblok hangt dus volledig af van de constructieve eisen, de gewenste isolatiewaarden en de uiteindelijke toepassing binnen een project. Terwijl men voor de moderne variant ook vaak spreekt van een 'systeemblok' of simpelweg 'bouwblok', zijn 'metselblok' en 'lijmblok' de meest accurate en gangbare termen in het hedendaagse bouwvak.

De 'bloksteen' manifesteert zich op diverse wijzen in de bouw, afhankelijk van het tijdperk en de functie. Een blik op de praktijk maakt dit snel helder.

De Oude Wereld: Waterbouw en Fundamenten

In vroegere tijden zag je die massieve, natuurlijke bloksteen, vaak onregelmatig van vorm maar desalniettemin robuust, terug in cruciale waterbouwkundige werken. Denk aan de fundering van een sluis nabij Gorinchem, waar de Maassteen decennialang het woeste water heeft getrotseerd. Of de kademuren langs een historische haven in Zeeland; daar lagen ze, zwaar en onverwoestbaar, de elementen bestrijdend. Ze vormden de onwrikbare basis onder bruggenhoofden, noodzakelijk voor stabiliteit tegen stroming en golven. Deze stenen, soms handgehouwen giganten, waren puur functioneel: bescherming en onverzettelijkheid.

De Nieuwe Wereld: Moderne Bouwprojecten

Vandaag de dag spreken we, als we het over bloksteen hebben, veelal over het metsel- of lijmblok, een industrieel product. Neem een nieuwbouwproject in een stedelijk gebied: de fundering van een appartementencomplex, vaak opgetrokken uit stevige betonblokken. Die kelderwanden, waarin opslagruimtes of parkeergarages huizen, die bestaan doorgaans uit deze robuuste elementen. Binnen in datzelfde complex, tussen de woningen, vind je de kalkzandsteenblokken; perfect voor dragende wanden en de broodnodige geluidsisolatie, zodat de buurman geen last heeft van de buren. En op zolder, bij een dakopbouw waar lichtgewicht en isolatie primair zijn, daar komen de cellenbetonblokken (Ytong) om de hoek kijken; makkelijk te bewerken, met uitstekende thermische eigenschappen. Ze dienen niet alleen als scheidingswanden, maar kunnen ook een dragende functie vervullen waar gewichtsbesparing cruciaal is. Iedere bloksteen zijn eigen plek, zijn eigen functie, altijd een onmisbare schakel in de constructie.

De toepassing van blokstenen, met name de moderne varianten zoals betonblokken, kalkzandsteenblokken en cellenbetonblokken, staat uiteraard onder invloed van diverse wetten en normen. Deze regelgeving waarborgt de veiligheid, kwaliteit en prestaties van bouwconstructies in Nederland. Het gaat erom dat een gebouw constructief deugdelijk is, brandveilig, en voldoet aan eisen voor isolatie.

Centraal staat hierbij het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL), voorheen het Bouwbesluit. Dit besluit stelt functionele eisen aan bouwmaterialen en constructies. Denk hierbij aan de eisen voor de draagconstructie, brandveiligheid, geluidisolatie, en thermische isolatie. Blokstenen, als integraal onderdeel van muren en funderingen, moeten inherent voldoen aan de prestatie-eisen die het BBL stelt aan de totale constructie.

Aanvullend zijn er diverse NEN-normen van toepassing. Deze normen specificeren de technische eigenschappen, beproevingsmethoden en toepassingsrichtlijnen voor de verschillende typen blokstenen. Deze NEN-normen zorgen ervoor dat de blokken zelf voldoen aan bepaalde kwaliteitsstandaarden, zoals druksterkte, maatvastheid, en vorstbestendigheid. Het is een waarborg voor de constante kwaliteit van industriële bouwproducten. Producenten moeten kunnen aantonen dat hun blokstenen aan deze normen voldoen, vaak middels een CE-markering voor producten die binnen de Europese Unie op de markt komen.

• https://nl.wiktionary.org/wiki/bloksteen
• https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php?title=Eigenschap:Definitie_(nl
• https://rws.begrippenxl.nl/ABDL/en/page/?clang=nl&uri=DEF-9654