Nonnensteen

Deze specifieke baksteen, de nonnensteen, vind je terug in tal van oude constructies, vooral in gebouwen van voor de industriële revolutie; denk aan kerken, kloosters, maar ook boerderijen en statige woonhuizen. Een blik op zo'n oud gebouw, en vaak zie je ze zitten, die lange, smalle stenen. Hun toepassing was destijds vanzelfsprekend. Nu, bij restauraties, is het essentieel om met deze specifieke stenen te werken, wil je het oorspronkelijke karakter behouden. Authenticiteit, dat is waar het om draait. Je kunt ze in verschillende metselverbanden tegenkomen. Wild verband, waar stenen van wisselende lengtes door elkaar liggen, of het strakkere Vlaamse verband, waarbij koppen en strekken afwisselen; beide komen veel voor met nonnenstenen. Het draagt bij aan het robuuste, soms wat onregelmatige, uiterlijk van historisch metselwerk.

Niet één standaard, maar een familie van stenen

De term 'nonnensteen' omvat, in tegenstelling tot moderne, gestandaardiseerde bakstenen, niet één vastgelegd formaat; vergis je niet. Het betreft eerder een categorie, een familie van langgerekte bakstenen, die door de eeuwen heen, met name vóór de industriële revolutie, op diverse locaties werden geproduceerd. De exacte afmetingen konden daardoor behoorlijk uiteenlopen, afhankelijk van de streek, de beschikbare kleisoort en de toenmalige baktechnieken. Een nonnensteen is dus geen exacte maat, maar een kenmerkende verhouding: opvallend lang ten opzichte van zijn breedte en dikte.

Vaak wordt de nonnensteen in één adem genoemd met of zelfs verwisseld voor de kloostermop. Hoewel beide tot de oudere, grotere baksteentypen behoren, is er wel degelijk een verschil. Een kloostermop is doorgaans nóg forser van stuk, vaak een echte reus, en historisch gezien stamt deze veelal uit een vroegere periode. De nonnensteen is weliswaar groot, maar meestal toch wat 'slanker' en eleganter van verschijning dan een pure kloostermop.

Daarnaast waren er in die tijd talloze andere historische formaten in omloop. Denk aan het Waalformaat of het IJsselformaat. Deze herken je direct aan hun compactere, kortere verschijningsvormen en andere verhoudingen; duidelijk niet die karakteristieke, langwerpige nonnensteen.

Hoe herken je zo’n nonnensteen, of wanneer speelt dit type baksteen een cruciale rol? De theorie is één ding, de praktijk vaak een heel ander verhaal. Denk aan deze situaties:

• Restauratie van een historische gevel: Een restaurateur inspecteert een 17e-eeuws herenhuis. De gevel is deels beschadigd, enkele stenen moeten worden vervangen. Standaard Waalformaat past absoluut niet; de bestaande stenen zijn significant langer en smaller, met die specifieke onregelmatige textuur. Alleen door nieuwe, ambachtelijk gevormde nonnenstenen te gebruiken, die qua maat en uitstraling exact overeenkomen met het origineel, behoud je de authenticiteit. Een millimeter verschil, en het vloekt.
• Bouwhistorisch onderzoek: Een bouwkundige onderzoekt de ouderdom van een kloostercomplex. De metselwerken van de oudste vleugel vallen direct op door hun robuuste, langgerekte bakstenen. Deze nonnenstenen zijn een duidelijke indicator. Hun aanwezigheid bevestigt dat dit deel van het gebouw dateert van vóór de grote standaardisatie in de baksteenproductie. Zo’n steen vertelt zijn eigen verhaal over de bouwperiode.
• Wandeling door een oude stadskern: Loop eens door een middeleeuwse binnenstad, bijvoorbeeld in Groningen of Zutphen. Zie je die oude kerk of dat statige patriciërshuis? Kijk dan eens nauwkeurig naar het metselwerk. Vaak zie je dan de typische langwerpige stenen, soms wat ongelijkmatig van kleur en vorm, gelegd in een stevig wild- of Vlaams verband. Dát zijn nonnenstenen, overal om je heen, stilzwijgend onderdeel van ons bouwkundig erfgoed. Hun karakteristieke formaat geeft direct een gevoel van ouderdom en ambacht.

De nonnensteen, als historisch bouwmateriaal, valt niet onder specifieke productnormen zoals wij die tegenwoordig kennen voor bakstenen. De relevantie van wet- en regelgeving voor dit specifieke steentype manifesteert zich echter onverminderd; het is cruciaal voor de context waarin de nonnensteen het meest naar voren komt: restauratie en behoud van erfgoed.

In Nederland vormt de Erfgoedwet het fundament voor de bescherming van ons culturele erfgoed. Deze wet creëert de kaders voor de omgang met archeologische vondsten, museale collecties en, heel belangrijk, rijksmonumenten. Een gebouw dat de status van rijksmonument draagt, en waar nonnenstenen vaak onderdeel van zijn, is onderworpen aan strikte regels. Elke aanpassing, of het nu onderhoud of een ingrijpende restauratie betreft, vereist een monumentenvergunning. Deze vergunningsprocedure stelt eisen aan de instandhouding van de monumentale waarden, waarbij de authenticiteit van materialen, inclusief de specifieke baksteensoorten, een doorslaggevende rol speelt.

Naast de landelijke Erfgoedwet hanteren veel gemeenten hun eigen erfgoedverordeningen voor lokaal of provinciaal aangewezen monumenten. Deze lokale regels, die deels voortvloeien uit de Erfgoedwet, kunnen eveneens voorschrijven dat bij herstelwerkzaamheden gebruik gemaakt wordt van materialen die qua formaat, textuur en uitstraling identiek zijn aan het origineel. De architect of restaurateur wordt dan geconfronteerd met de uitdaging om, indien de oorspronkelijke nonnenstenen niet hergebruikt kunnen worden, vervangende stenen te vinden of te laten produceren die de historische context recht doen. Het gaat dan niet om 'een baksteen', maar om 'déze specifieke baksteen', waarbij de unieke eigenschappen van de nonnensteen doorslaggevend zijn voor het verkrijgen van een vergunning en het behouden van het monumentale karakter.

De nonnensteen is een direct product van de pre-industriële baksteenfabricage; dit type steen heeft geen eenduidige geboortedatum. Zijn ontstaan ligt verankerd in een tijdperk waar lokale omstandigheden en ambachtelijke methoden de maat dicteerden. Denk aan de periode van de late middeleeuwen tot ver in de 18e eeuw, een tijdperk waarin baksteen een steeds prominentere rol ging spelen als bouwmateriaal, met name in streken waar natuursteen schaars was, zoals de Lage Landen.

De fabricage was een lokaal proces; klei werd gewonnen uit de directe omgeving, gevormd in houten mallen en vervolgens gebakken in veldovens of eenvoudige steenovens. De langgerekte vorm van de nonnensteen ontstond vaak uit praktische overwegingen en de eigenschappen van de lokale klei. Een langere, relatief smalle steen kon efficiënter worden gebakken en was, ondanks zijn formaat, nog goed te hanteren door de metselaar. Er bestond geen centrale regulering, geen NEN-norm. Daarom varieerde de exacte maatvoering van deze stenen aanzienlijk per streek, zelfs per bakkerij, maar het kenmerkende aspect van een aanzienlijke lengte ten opzichte van breedte en dikte bleef dominant.

Met de opkomst van de industriële revolutie in de 19e eeuw kwam hierin een kentering. Mechanisatie maakte de productie van uniforme, kleinere en efficiëntere formaten, zoals het Waalformaat, mogelijk en noodzakelijk voor grootschalige bouwprojecten. De ambachtelijke productie van de nonnensteen, met zijn tijdrovende processen en variabele afmetingen, raakte hierdoor geleidelijk op de achtergrond. Wat overbleef, zijn de duizenden historische gebouwen die met deze stenen zijn opgetrokken, stille getuigen van een rijk, ambachtelijk verleden in de bouw.

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Baksteen