Monnikssteen

Je voelt het gewicht meteen. Een monnikssteen tilt niet lekker weg als een modern Waalformaatje. Deze blokken klei vormen de ruggengraat van onze oudste monumenten. Ze zijn onregelmatig en vaak zie je de vingerafdrukken van de maker nog in de vette klei staan, een direct contact met een ambacht van achthonderd jaar geleden. In de dertiende eeuw was dit de standaard voor alles wat status had, van de dikke muren van een Friese terpkerk tot de weerbare torens van een adellijk kasteel. Het is geen precisieproduct. De variatie in kleur en vorm geeft de muren een levendig, bijna organisch karakter dat met moderne machinale stenen onmogelijk te imiteren valt.

Vette rivierklei vormt de basis voor deze forse bouwblokken. Het productieproces begint bij het handmatig kneden van de afgegraven klei om luchtbellen te verwijderen en de massa werkbaar te maken. Men werpt de klei met kracht in een houten vormbak. Deze mal is vaak vooraf met zand bestrooid. Dit voorkomt dat de vette substantie aan het hout blijft kleven. Handmatig afstrijken van de bovenzijde laat vaak sporen na. Vingerafdrukken of strepen van het strijkhout markeren het oppervlak.

Het droogproces vindt buiten plaats, beschut tegen directe regen maar blootgesteld aan de wind. Pas als de stenen voldoende stabiel zijn, volgt de gang naar de veldoven. In deze tijdelijke ovens worden de stenen opgestapeld met tussenruimtes voor de hitteoverdracht. Het bakken met hout of turf zorgt voor een grillig temperatuurverloop. De stenen die dicht bij het vuur liggen verkleuren donkerder en worden harder dan de exemplaren aan de buitenzijde van de stapel. Geen enkele steen is identiek.

Bij het verwerken in de muur is de metselaar aangewezen op dikke bedden van kalkmortel. Deze mortel compenseert de aanzienlijke maatafwijkingen en onregelmatigheden van de individuele stenen. Het resultaat is een massief metselverband waarbij de voeg een wezenlijk onderdeel van de constructieve stabiliteit vormt. De dikte van de muur bepaalt vaak het verband; bij kerken en kastelen resulteert dit in een robuuste stapeling die eeuwenlang weerstand biedt aan de elementen.

Afmetingen dicteren de naam. Een monnikssteen is absoluut geen eenheidsworst. In Friesland tref je vaak de 'gele mop' aan, lichter van kleur door de specifieke samenstelling van de lokale klei en meestal iets ranker dan de zware blokken uit de Utrechtse rivierklei. De term 'kloostermop' fungeert in de volksmond als het standaard synoniem. Toch verschijnen er nuances zoals de 'abdijmop', een term die soms specifiek gereserveerd wordt voor stenen uit bakkerijen die onder direct beheer van religieuze orders stonden. Het formaat kromp door de eeuwen heen. Vroege dertiende-eeuwse exemplaren bereiken soms lengtes van wel dertig centimeter. Gigantisch. Richting de vijftiende eeuw slanken ze af. Verwar ze nooit met de latere 'Rijnformaat' of 'Waalformaat' stenen. Die zijn ielig in vergelijking. Een echte monnikssteen herken je aan de brute dikte; vaak ruim boven de zeven centimeter.

Kleurverschillen vertellen het verhaal van de plek in de oven. De 'gesinterde' variant is een uiterste. Deze stenen lagen te dicht bij het verzengende vuur, raakten bijna vloeibaar en sloegen blauwzwart uit met een glasachtige glans. Metselaars gebruikten deze misbaksels niet zelden voor decoratieve ruitpatronen in het muurwerk. Een bewuste keuze voor esthetiek. Daarnaast bestaan er 'bleekscheten', stenen die aan de buitenrand van de veldoven stonden en onvoldoende hitte kregen. Deze zijn zachter, poreuzer en minder weersbestendig. Hoewel de basisvorm gelijk is, bepaalt de gradatie van hardheid de uiteindelijke toepassing in de constructie. Binnenmuren of funderingen. De keuze was cruciaal voor de levensduur van het gebouw.

Loop langs de noordmuur van een dertiende-eeuwse Groningse terpkerk. Het metselwerk oogt onrustig, bijna levendig. Dat komt door die monniksstenen. De ene steen steekt iets uit, de andere wijkt juist terug; geen strakke lijnen hier. De dikke, grijswitte kalkmortelvoegen zijn soms even breed als de dikte van een moderne baksteen. Dit is geen dun laagje lijm. Het is een substantieel deel van de constructie dat de enorme maatafwijkingen van de handgevormde blokken opvangt.

Tijdens de restauratie van een middeleeuwse weermuur komt een beschadigde hoeksteen vrij. Een metselaar pakt de steen met twee handen vast. Eén hand volstaat simpelweg niet voor dit gewicht. Naast een modern waalformaatje oogt de monnikssteen als een reus naast een dwerg. Je ziet de grove zandkorrels aan de onderzijde, een restant van de bezande vormbak waarin de vette klei ooit werd geworpen.

Strijk met je vingers over de dagkanten van een kloostervenster bij laaghangende zon. Soms voel je daar, diep in de poriën van de rode klei, de afdruk van een middeleeuwse duim. Een kleine kuil in het oppervlak. Het is het tastbare bewijs van de handvorm. In het strijklicht tekenen deze onvolkomenheden zich af als kleine reliëfs op de gevel, iets wat met een machinale strengperssteen nooit gebeurt.

Bij graafwerkzaamheden voor een nieuwe stadskelder stuit de graafmachine op een massieve rode wand van een oude fundamentvoet. Hier tref je de 'gesinterde' exemplaren aan. Blauwzwart, bijna verglaasd door de extreme hitte in de veldoven. Ze zijn keihard en nagenoeg waterdicht. Ideaal voor de onderste lagen waar vocht geen kans mag krijgen, terwijl de minder gebakken 'bleekscheten' hogerop in de binnenmuur verdwenen.

Juridische bescherming en restauratienormen

De Erfgoedwet waakt. Geen discussie mogelijk. Wie een gebouw van monniksstenen beheert dat de status van rijksmonument draagt, mag niet zomaar aan de slag met een beitel of nieuwe specie. Vergunningsplichten zijn hier de norm. Bij herstel of vervanging dicteert de Erfgoedwet dat de cultuurhistorische waarde behouden moet blijven. Dit betekent vaak dat hergebruik van originele stenen verplicht is. Of er moeten replica's komen die exact de textuur en kleur van de middeleeuwse originelen evenaren. Het gaat om het behoud van het historische weefsel.

Vakmanschap ontmoet regelgeving in de URL 2001. Dit is de uitvoeringsrichtlijn van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM) voor historisch metselwerk. Het beschrijft hoe je omgaat met deze forse blokken. Mortelsamenstellingen zijn cruciaal. Gebruik je een te harde, moderne cementmortel tegenover een zachte, antieke monnikssteen? Dan vriest de steen kapot. Onherstelbaar. De richtlijnen schrijven daarom vaak het gebruik van specifieke kalkmortels voor om de constructieve integriteit te waarborgen.

Normen voor moderne replica's

Nieuwe productie, oude regels. Wanneer een steenbakkerij vandaag de dag monniksstenen bakt voor restauratieprojecten, vallen deze producten onder de NEN-EN 771-1. Deze Europese norm stelt eisen aan bakstenen voor metselwerk. Ook al oogt de steen middeleeuws, de prestaties moeten modern zijn. Denk aan vorst-dooiweerstand. En druksterkte. De CE-markering op de pallet bewijst dat de gereproduceerde 'kloostermop' voldoet aan de huidige technische standaarden, zodat de nieuwe oude muur weer eeuwen mee kan. Het is een paradoxaal evenwicht tussen dertiende-eeuwse esthetiek en eenentwintigste-eeuwse bouwkwaliteit.

Tufsteen uit de Eifel domineerde lange tijd de prestigieuze bouw. Kostbaar en lastig te transporteren. In de twaalfde eeuw keerde het tij toen kloosterordes, met name de cisterciënzers en premonstratenzers, de verloren gegane Romeinse kennis van het kleibakken herintroduceerden in de Lage Landen. Zij hadden de expertise en de mankracht. De eerste monniksstenen verschenen in regio's met vette rivier- of zeeklei, zoals Friesland, Groningen en het rivierengebied. Deze vroege bakstenen waren fors. Men imiteerde simpelweg de afmetingen van de natuursteenblokken die ze vervingen. Massa was nodig voor de dikke muren van weerkerken en vroege kastelen. Baksteen was in deze periode een high-tech bouwmateriaal, voorbehouden aan de elite en de kerk.

De dertiende eeuw bracht versnelling. Steden groeiden en het gevaar van stadsbranden dwong tot een overgang van hout naar steen. Baksteen werd de standaard voor stedelijke verdedigingswerken en de huizen van rijke kooplieden. Omdat de productie versnipperd was over talloze kleine veldovens langs de rivieren, ontstond er een wildgroei aan maten. Overheden grepen in. Stadskeuren, de voorlopers van ons bouwbesluit, stelden minimumeisen aan de afmetingen en de kwaliteit van de stenen. Wie te kleine of slecht gebakken moppen leverde, riskeerde zware boetes. Deze vroege regulering zorgde voor de eerste regionale standaardisatie, al bleven de verschillen tussen bijvoorbeeld een Utrechtse of een Friese steen aanzienlijk door de lokale kleisamenstelling.

Naarmate de middeleeuwen vorderden, veranderde het metselwerk. Constructies werden verfijnder. De brute massa van de vroege kloostermop was minder noodzakelijk voor de lichtere gotische bouwstijl die opkwam. Bovendien bleek een kleinere steen in de oven constanter van kwaliteit; de hitte drong makkelijker door tot de kern. De metselaar op de steiger profiteerde eveneens. Een handzamere steen kon met één hand worden verwerkt, terwijl de andere hand de troffel vasthield. Hierdoor slankte de monnikssteen vanaf de veertiende eeuw langzaam af. Tegen het einde van de vijftiende eeuw maakten de monumentale blokken definitief plaats voor de kleinere formaten zoals het Rijnformaat, waarmee de weg naar de moderne baksteenarchitectuur was ingeslagen.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/kloostermop.shtml
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Kloostermop
• https://www.encyclo.nl/begrip/Kloostermop
• https://www.encyclo.nl/begrip/Monnikssteen
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/monnik.shtml
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/baksteen.shtml
• https://www.encyclo.nl/begrip/kloos
• https://nl.wiktionary.org/wiki/steen