Bordes

Een bordes dient als cruciale onderbreking, daar waar traparmen elkaar raken of van koers veranderen. Denk aan een langgerekte trap in een overheidsgebouw, waar zo'n platform simpelweg noodzakelijk is om even op adem te komen, of om gewoon de lange valhoogte te breken. Een keerbordes? Dat is specifieker, tussen twee trappen die de andere kant op draaien; efficiënt, compact. Het Bouwbesluit spreekt klare taal: elke trap moet boven een vloer van minimaal 0,8 bij 0,8 meter aansluiten, over de volle breedte. Geen discussie mogelijk. Maar een bordes is meer dan alleen een traponderbreking. Vroeger, vooral, zag je ze als statige verhoging voor de ingang van herenhuizen, met sierlijke leuningen, bedoeld om de entree cachet te geven. Een architectonisch statement, absoluut. Praktisch nut? Zeker! Bij gebouwen met een souterrain, ligt de begane grond nu eenmaal hoger. Zo'n entreebordes, dan een must, overbrugt die hoogte, biedt een drempel naar binnen. Het is de overgang, letterlijk en figuurlijk, van buiten naar binnen.

Een bordes wordt, in de bouw, niet zomaar los geplaatst. De realisatie ervan is altijd een kwestie van integratie, van samenspel met de omliggende bouwdelen. Denk aan een trappenhuisbordes; dit vormt een structureel scharnierpunt. Het vangt de krachten van de aan- en afgaande traparmen op en verdeelt deze naar de hoofdconstructie. De fabricage hiervan gebeurt veelal gelijktijdig met de omliggende vloeren, vaak in beton gegoten ter plaatse, als één geheel. Soms zijn het geprefabriceerde elementen die op locatie worden ingehezen en gekoppeld aan de draagconstructie, een snelle methode. Stabiliteit en naadloze aansluiting zijn hierbij essentieel. Een entreebordes vraagt weer om een andere benadering. Dit platform is een verhoogde drempel, de overgang van openbare ruimte naar privé. De bouw ervan begint met een fundering. Die fundering draagt het gehele plateau. Vervolgens bouwt men dit plateau op naar de vereiste hoogte. Afwerking is dan de volgende stap. Het uiterlijk moet immers naadloos aansluiten bij de architectuur. Het moet de tand des tijds doorstaan, een functionele en esthetische ontvangstzone vormen. Het positioneren van het entreebordes, de relatie met de directe omgeving, is cruciaal.

Een bordes kent, net als veel bouwkundige elementen, diverse gedaantes en benamingen, altijd afhankelijk van de specifieke functie en locatie. Cruciaal is het onderscheid tussen bordessen die integraal deel uitmaken van een trappenhuis en die welke de toegang tot een gebouw accentueren en vormgeven. Binnen een trappenhuis spreken we doorgaans van een trappenhuisbordes of binnenbordes. Dit platform dient als welkome rustpunt, als functionele overgang, of om simpelweg de looprichting van de trap te wijzigen. Een veelvoorkomende variant hierbinnen is het keerbordes, specifiek toegepast waar een trap, vaak in een halve cirkel of met rechte hoeken, abrupt van richting verandert; het maakt compacte verticale ontsluiting van verdiepingen mogelijk. Daarnaast zijn er de tussenbordessen, die puur als plateaus halverwege lange trappen fungeren, en aanlandingsbordessen of uitstapbordessen bovenaan een trap, direct aansluitend op een verdieping, een essentiële connectie. Ieder met zijn eigen, onmisbare rol. Geheel anders van aard en impact is het entreebordes, ook wel buitenbordes genoemd. Dit is een verhoogd platform direct voor de hoofdingang van een gebouw. De primaire functie hier is niet zozeer het faciliteren van een trapbinnenzijde, maar eerder het creëren van een statige, functionele en beschermde overgangszone van de openbare ruimte naar het private domein binnen. Vaak prominent aanwezig bij oudere herenhuizen of gebouwen met een souterrain, waar het bordes de noodzakelijke hoogteverschillen elegant overbrugt. Een duidelijke scheiding, dus, tussen de bordessen die de verticale circulatie binnen een constructie stroomlijnen en de bordessen die de horizontale circulatie naar een constructie begeleiden.

Een bordes, in de praktijk, daar struikel je bijna over, elke dag. Soms bewust, vaker onbewust. Neem nu die imposante, brede trap in het Rijksmuseum: halverwege, of bij een bocht, tref je onvermijdelijk een royaal platform. Dat is een typisch tussenbordes; een welkome onderbreking voor de bezoeker, een plek om even op adem te komen, om de kunstwerken aan de wanden rustig te bekijken. Noodzakelijk, die pauze. Of denk aan de strakke, industriële trappenhuizen in moderne kantoorgebouwen, waar de trap telkens 180 graden draait. Daarvoor is een keerbordes de perfecte oplossing. Efficiënt, functioneel, maximaal ruimtebenutting.

Maar een bordes kan ook anders. Zo’n statig entreebordes voor een grachtenpand in Amsterdam, met zijn klassieke stenen balustrade, daar waar de voordeur een meter boven straatniveau ligt. Het geeft allure, absoluut, maar het overbrugt simpelweg de hoogte naar de bel-etage, terwijl beneden het souterrain te vinden is. Praktisch, die verhoging, en tegelijk een visitekaartje van het pand. Of het aanlandingsbordes bovenaan de trap, net voordat je de directiekamer binnenstapt: een klein, breed platform, het einde van de verticale reis, de overgang naar de horizontale wereld van de gang. Het is de stilte voor de storm, of juist de drempel naar een nieuwe verdieping. Overal, dus, die bordessen, functioneel én beeldbepalend.

Elk bouwkundig element, zo ook het bordes, ontsnapt niet aan de kaders van de Nederlandse bouwregelgeving. Het Bouwbesluit, als fundamentele pijler in de bouw, reguleert direct de dimensionering en de veiligheid van trappen en hun aanlandingen, inclusief bordessen. De eisen rondom trappen zijn strak: ze moeten voldoende breedte hebben en op strategische punten de nodige rust- of keerruimte bieden. Dit omvat dus ook het bordes, dat moet voldoen aan gestelde minimumafmetingen, niet zomaar een willekeurig platform. Dit alles dient één overkoepelend doel: de gebruiksveiligheid en de toegankelijkheid van gebouwen garanderen. Het is de wetgever die hierin de grenzen stelt, simpelweg om ongelukken te voorkomen en een veilige doorstroom te waarborgen.

De aanwezigheid van verhoogde platforms bij ingangen of als onderbreking in trappen kent een geschiedenis die ver teruggaat, veel verder dan de moderne bouwcodes. Zelfs in de oudheid waren vergelijkbare constructies te vinden bij tempels en belangrijke gebouwen. Een verhoging diende dan niet alleen een praktisch doel – het overbruggen van niveauverschillen – maar ook een symbolisch; het markeerde een entree, gaf die gewicht, onderscheidde de betredende van de openbare ruimte.

Met de opkomst van meer complexe bouwkunst, denk aan middeleeuwse kastelen en de latere renaissancepaleizen, groeide het bordes in zowel omvang als grandeur. Het werd een architectonisch statement, onlosmakelijk verbonden met status en macht. Vooral in de 17e en 18e eeuw, tijdens de bloeiperiode van de Nederlandse Gouden Eeuw, zag je in steden als Amsterdam het entreebordes wijdverspreid raken. Het was meer dan louter esthetiek: praktisch onmisbaar voor grachtenpanden waar de begane grond veelal hoger lag, vaak vanwege een souterrain. Zo’n bordes overbrugde elegant de afstand naar de bel-etage, terwijl het tegelijkertijd het aanzicht van de gevel verrijkte, vaak met sierlijk smeedwerk of natuurstenen balustrades.

De industriële revolutie, met zijn nieuwe materialen als staal en beton, bracht een verschuiving teweeg. Waar het bordes voorheen vaak een op maat gemaakt ambachtelijk product was, verschoof de focus langzaam naar functionaliteit en standaardisatie. Het trappenhuisbordes, essentieel voor veilige en efficiënte verticale circulatie in steeds hogere gebouwen, werd een gestandaardiseerd element. Veiligheid en toegankelijkheid kwamen meer op de voorgrond te staan. Dit culmineerde uiteindelijk in formele bouwregelgeving. Het Bouwbesluit, bijvoorbeeld, legt sindsdien bindende eisen op aan de afmetingen en plaatsing van bordessen, niet meer ter wille van louter gemak of schoonheid, maar als een absolute voorwaarde voor de gebruiksveiligheid van elk gebouw. Van statussymbool naar kritisch veiligheidselement; een duidelijke evolutie.

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Bordes_(trap
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Bordes_(verhoogde_stoep
• https://www.encyclo.nl/begrip/bordes
• https://www.voscon.nl/bordes-op-maat/
• https://www.haanindustrial.com/nl/