Calamiteitendijk

Stel je voor, het water stijgt, ongekend snel; een bestaande kering vertoont zwakke plekken. Dan komen calamiteitendijken in actie, een laatste verdedigingslinie, plotseling nodig. Ze verschijnen razendsnel, opgebouwd uit wat ter plekke beschikbaar is: zandzakken, losse grond, soms zelfs gespecialiseerde kunststof barriers of watergevulde slangen. De keuze van materiaal, dat hangt af van de situatie, de ondergrond, de verwachte druk. Het is geen constructie voor de eeuwigheid, beslist niet, maar moet wel de nodige waterdruk kunnen weerstaan, al is het maar voor enkele dagen, cruciaal voor het beschermen van mens en land. Hun functie is simpelweg het acuut afwenden van dreigend gevaar, vaak als aanvulling op, of in de plaats van, falende primaire waterkeringen.

De uitvoering van een calamiteitendijk, dat is een race tegen de klok, altijd. Vaak begint het met een uiterst snelle evaluatie van de meest kwetsbare dijkvakken of laaggelegen gebieden die acuut gevaar lopen. Dan komen direct de middelen in beweging, een enorme logistieke operatie ontrolt zich. Beschikbare materialen, of het nu gigantische hoeveelheden zandzakken zijn, die vervolgens handmatig of machinaal gestapeld worden, of grote volumes losse grond, snel aangevoerd met graafmachines en shovels, alles wordt ingezet om een barrière op te werpen. Het kan ook gaan om de snelle montage van modulaire schotten of het uitrollen en vullen van watergevulde slangen. De methode is, afhankelijk van de situatie ter plekke, bijzonder flexibel, maar het doel blijft hetzelfde: een robuuste doch tijdelijke kering creëren die de waterdruk kan weerstaan. Tijdens de inzet blijft constante monitoring van cruciaal belang. Eventuele zwakke plekken of verzakkingen vragen om directe actie. Een continu proces van bouwen, verstevigen en observeren, dat is het.

De term 'calamiteitendijk' wordt in de praktijk vaak door elkaar gebruikt met 'nooddijk', en terecht, want beide benoemen de tijdelijke, acute aard van zo'n waterkering. De ware variatie schuilt echter niet zozeer in de naam, maar wel degelijk in de uitvoering en de materialen die men onder tijdsdruk weet te mobiliseren. Het gaat hierbij zelden om een gestandaardiseerd proces; het is eerder een kwestie van improvisatie met de middelen die op dat cruciale moment voorhanden zijn.

Zo is er de klassieke zandzakkenkering, een ware ruggengraat in noodsituaties. Arbeidsintensief, dat zeker, maar ongekend flexibel en aanpasbaar aan de meest onregelmatige terreincontouren. Wanneer grotere volumes met spoed moeten worden verplaatst, en er voldoende materieel beschikbaar is, kiest men vaak voor een grondkering. Hierbij wordt met shovels en bulldozers lokaal aanwezige grond snel tot een verhoogde wal opgeworpen, een brute krachtinspanning met indrukwekkend resultaat.

Maar de moderne noodplanning biedt meer: denk aan modulaire schottensystemen. Dit zijn vooraf geproduceerde panelen van metaal of robuust kunststof die ter plaatse, als een gigantisch bouwpakket, snel aan elkaar gekoppeld worden. Lichtgewicht, herbruikbaar, en razendsnel inzetbaar. Een andere inventieve oplossing zijn de watergevulde keringen: enorme, flexibele slangen of membranen die ter plaatse met water worden volgepompt. Leeg zijn ze compact te transporteren, eenmaal gevuld vormen ze een onverzettelijke barrière.

Het fundamentele onderscheid met een primaire waterkering, de 'gewone' dijk die ons dagelijks beschermt, mag nooit verward worden. Een calamiteitendijk is een ingreep van korte duur, een noodverband, ontworpen om de piek van een dreiging te breken en tijd te winnen. Een primaire waterkering daarentegen is een permanent bouwwerk, minutieus gepland en aangelegd, bestand tegen langdurige belasting en decennia aan weer en wind. De één is een acute reactie op een crisis, de ander een structurele verdediging die generaties lang meegaat.

Waarom en hoe ze verschijnen

Denk aan een dreigende rivier die na aanhoudende regenval buiten haar oevers treedt, het water staat tot aan de kruin van de zomerdijk; de lokale veiligheidsregio besluit dan acuut een calamiteitendijk op te werpen. Vaak zie je dan ploegen vrijwilligers en professionals in de weer met duizenden zandzakken, die met man en macht gestapeld worden om de waterstand net die kritieke decimeters te overbruggen, een race tegen de klok die je op televisie beelden vaak voorbij ziet komen.

Of stel je een scenario voor waarbij na een onverwachte dijkdoorbraak in een afgelegen polder, het water snel richting een lagergelegen woongebied stroomt. Hier is geen tijd voor fijnmazige constructies. Shovels en bulldozers, met militaire precisie gecoördineerd, rijden af en aan om binnen enkele uren een metershoge grondwal op te werpen, snel, bruut, maar doeltreffend, om de stroom te breken en verdere inundatie te voorkomen.

Soms, bij een kritiek punt langs de kust tijdens een zware stormvloed, waar een bestaande zeewering onder druk staat, of waar men vreest voor overslag, kunnen innovatievere oplossingen ingezet worden. Het snelle uitrollen van modulaire schottensystemen of het vullen van meterslange watergevulde slangen creëert dan binnen afzienbare tijd een tijdelijke, maar robuuste barrière, een directe reactie op een acuut gevaar, even noodzakelijk als indrukwekkend in zijn snelheid van uitvoering.

De inzet van een calamiteitendijk is geen routinekwestie; het raakt direct aan fundamentele aspecten van de Nederlandse waterveiligheid, zorgvuldig vastgelegd in diverse wetten en regels. De primaire basis hiervoor ligt in de Waterwet, het overkoepelende juridische instrumentarium dat de waterstaatkundige zorg in Nederland reguleert. Deze wet definieert niet alleen de verantwoordelijkheden van waterbeheerders, zoals waterschappen en Rijkswaterstaat, voor de bescherming tegen overstromingen, maar omvat tevens bepalingen voor handhaving en ingrijpen bij dreigende situaties. Binnen deze context vallen calamiteitendijken onder de algemene zorgplicht voor waterveiligheid, zij het als uiterste noodmaatregel.

Met de invoering van de Omgevingswet zijn delen van de Waterwet hierin geïntegreerd, hoewel de essentie van de verantwoordelijkheden en de grondbeginselen van waterveiligheid onveranderd blijven. Deze wetgeving geeft de bevoegde autoriteiten de wettelijke grondslag om in geval van een acute waterdreiging, waarbij primaire keringen ontoereikend blijken of dreigen te falen, noodmaatregelen te treffen. Het opwerpen van een calamiteitendijk is zo'n maatregel, een ad-hoc ingreep die afwijkt van de reguliere procedures voor de aanleg van waterkeringen.

Verder speelt de Wet veiligheidsregio's een cruciale rol in de coördinatie en uitvoering van dergelijke noodacties. Veiligheidsregio's, vaak in samenwerking met de waterbeheerders, zijn verantwoordelijk voor de operationele coördinatie bij rampen en crises, waaronder grootschalige wateroverlast. Zij faciliteren de inzet van personeel, materieel en de communicatie tussen de verschillende hulpdiensten en bestuurslagen om de aanleg van een calamiteitendijk efficiënt en effectief te laten verlopen, vaak onder extreme tijdsdruk. De bevoegdheid tot het vorderen van middelen of het betreden van private eigendommen voor deze noodzakelijke werkzaamheden is eveneens in dergelijke wetgeving verankerd, speciaal voor dit soort acute bedreigingen van de openbare veiligheid.

• https://scheldestromen.nl/sites/default/files/scheldestromen.nl/documenten/Waterkeringenbeheerplan 2016-2020.pdf