Draairaam

Ventilatiebehoefte bepaalt vaak de keuze. Je ziet ze overal. De scharnieren zitten links of rechts, wat we in de bouw DIN-links of DIN-rechts noemen, cruciaal voor de draairichting en de positie van het beslag. Vaak bediend met een kruk of espagnoletsluiting die de vleugel op meerdere punten in het kozijn trekt. Wind krijgt vat op een openstaand blad. Een degelijke uitzetijzer of remschaar is daarom geen luxe maar bittere noodzaak om schade aan het stucwerk of het hang- en sluitwerk te voorkomen. Vroeger draaide bijna alles naar buiten toe, een typisch beeld in de Nederlandse straatjes met hun smalle stoepen. Tegenwoordig domineert het draaikiepsysteem de nieuwbouw, hoewel het klassieke draairaam in renovatieprojecten onvervangbaar blijft voor het behoud van het authentieke gevelbeeld en de oorspronkelijke profilering van het houtwerk.

De as van de rotatie bevindt zich aan de zijkant. Bij de montage van een draairaam worden scharnieren of bladpaumelles in de verticale stijl van zowel de vleugel als het kozijn ingelaten, waarbij de exacte positionering bepaalt of de vleugel vrij kan bewegen zonder de omtrekspeling te overschrijden. De vleugel hangt. Draaien gebeurt soepel. Zodra de kruk aan de sluitzijde wordt bewogen, transformeert een inwendige espagnolet de draaiende handeling in een lineaire verschuiving van de sluitnokken die zich vastzetten in de sluitplaten van het vaste kader.

Compressie van de tochtstrippen volgt. Deze mechanische druk is noodzakelijk om de noodzakelijke luchtdichtheid te garanderen, zeker wanneer winddruk direct op het glasvlak staat. Bij naar buitendraaiende ramen zorgt een lekdorpel aan de onderzijde voor de afwatering, terwijl bij naar binnendraaiende varianten de waterkering vaak in het kozijnprofiel zelf is geïntegreerd. De gewichtsverdeling van de beglazing speelt hierbij een technische sleutelrol. Stelblokjes in de vleugel dragen de last van de ruit over naar de scharnierzijde om verzakken te voorkomen.

Nokken grijpen vast. In de praktijk vraagt de afstelling van het hang- en sluitwerk om precisie, aangezien minimale afwijkingen in de haaksheid van het kozijn direct leiden tot klemmende onderdelen of lekkage langs de aanslagrubbers. Een uitzetijzer of remschaar begrenst de bewegingsvrijheid. Zonder deze begrenzing zou de vleugel ongecontroleerd kunnen openslaan, wat schade aan de scharnierpunten of de dagkantafwerking veroorzaakt.

Binnendraaiend of buitendraaiend. Een wereld van verschil. Terwijl binnendraaiende ramen in de moderne hoogbouw de standaard zijn vanwege de veiligheid bij glasbewassing van binnenuit, blijven naar buitendraaiende varianten in de traditionele Nederlandse woningbouw populair omdat ze geen kostbare ruimte innemen in het interieur en de winddruk de vleugel bij storm juist steviger in de aanslagrubbers perst. De keuze is vaak onomkeerbaar. Bij binnendraaiende ramen zit de vensterbank vaak in de weg voor decoratie of raambekleding. Buitendraaiende ramen vangen daarentegen meer regen op het hang- en sluitwerk wanneer ze openstaan.

Soms spreken we van een stolpraam. Dit is in feite een dubbel draairaam waarbij de twee vleugels in het midden tegen elkaar sluiten zonder dat er een vaste verticale tussenstijl (middenstijl) in het kozijn aanwezig is. Eén vleugel fungeert als de actieve zijde met de bedieningskruk, terwijl de andere, de passieve zijde, vaak met kantschuiven of een espagnolet in de 'naald' wordt vergrendeld. Maximale doorloopbreedte. Geen obstructie in het zichtveld.

Vaak ontstaat verwarring met het draaikiepraam. Hoewel ze in de draaistand identiek lijken, beschikt de draaikiepvariant over complexer beslag dat de vleugel ook aan de bovenzijde laat kantelen voor ventilatie. Het pure draairaam is mechanisch eenvoudiger. Minder bewegende delen betekent vaak een langere levensduur en minder onderhoud aan het beslag.

Ook de afbakening met het uitzetraam is essentieel. Waar het draairaam om een verticale as roteert, scharniert een uitzetraam aan de bovenzijde om een horizontale as. Een hybride vorm is het draai-valraam, maar in de praktijk blijft het klassieke draairaam de voorkeur genieten in situaties waar een grote ventilatiecapaciteit in korte tijd vereist is. De volledige opening zorgt voor een snelle luchtverversing die met een val- of kiepstand niet te evenaren valt.

Een jaren '30 woning in een oude stadswijk. De houten draairamen zwaaien naar buiten, precies over de smalle stoep heen. Hier zie je de klassieke gaatjesuitzetter in actie. De bewoner zet het raam op een kier voor een constante luchtstroom, terwijl de wind aan de vleugel trekt. Zonder die stevige vastzetter zou het glas direct tegen de buitenmuur slaan.

In een moderne aanbouw fungeert een groot draairaam vaak als snelle spuiventilatie. Koken in een open keuken zorgt voor veel vocht en geuren. Eén draai aan de kruk en het raam gaat volledig open. De warmte is binnen enkele minuten weg. Veel effectiever dan een rooster.

Denk aan de slaapkamer op de eerste verdieping. Een binnendraaiend model is hier koning. Waarom? De gordijnen hangen aan de binnenzijde, maar bij het zemen van de ramen hoef je geen ladder op. Je draait de vleugel simpelweg 90 graden naar binnen en lapt de buitenkant terwijl je veilig op de verdiepingsvloer staat.

Een stolpstel in de achtergevel. Geen middenstijl die het uitzicht op de tuin verpest. Tijdens een warme zomeravond gaan beide vleugels wijd open. De woonkamer en het terras lopen naadloos in elkaar over. De actieve vleugel gebruik je voor de snelle gang naar buiten, de passieve vleugel ontgrendel je alleen als de barbecue aan gaat en er veel volk over de vloer komt.

De wetgever stelt eisen. Binnen het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) vormt het draairaam een essentieel instrument voor het realiseren van de vereiste spuicapaciteit, waarbij de netto opening groot genoeg moet zijn om een ruimte in korte tijd intensief te ventileren. NEN 1087 geeft de rekenregels. Voor ramen die geplaatst worden op een verdieping waar de borstwering te laag is, dwingt het BBL tot aanvullende maatregelen tegen doorvallen. Een fysieke barrière of begrenzing van de draaiopening is dan vaak noodzakelijk.

Inbraakwerendheid is geen suggestie maar een voorschrift. Hang- en sluitwerk dient te voldoen aan weerstandsklasse 2 conform NEN 5096, wat in de praktijk neerkomt op beslag met minimaal twee SKG-sterren. Nokken. Sluitplaten. De hele keten moet kloppen. Daarnaast speelt NEN 3569 een sleutelrol bij de glasselectie. Wanneer de onderzijde van het glas zich tussen de 0 en 85 centimeter boven de vloer bevindt, is letselbeperkend glas verplicht om ernstig letsel bij glasbreuk te voorkomen. Bij renovaties in beschermde stadsgezichten kan de welstandsnota bovendien strikte beperkingen opleggen aan de profilering of het materiaalgebruik, waardoor technische innovatie soms moet wijken voor historisch behoud.

Eeuwenlang vormden houten luiken de primaire afsluiting van gevelopeningen, waarbij glas een kostbaar luxeproduct was dat aanvankelijk in loodstrips werd gevat. De overgang naar het houten draairaam met glasroedes markeerde een technisch kantelpunt in de zeventiende eeuw. Sponningen werden dieper. Ambachtelijke timmerlieden ontwikkelden complexe profileringen om water buiten te houden, lang voordat kit of rubber bestond. In de achttiende en negentiende eeuw zorgde de Franse invloed voor de populariteit van het stolpraam, waarbij twee vleugels zonder tussenstijl sluiten. De techniek was toen nog puur mechanisch en afhankelijk van de kwaliteit van het smeedwerk.

De espagnoletsluiting bracht revolutie. Waar voorheen losse wervels of haken nodig waren om een raam te zekeren, maakte de opkomst van de bascule- of krukspagnolet het mogelijk om met één handbeweging zowel de boven- als onderzijde van de vleugel te vergrendelen. Dit was essentieel voor de steeds groter wordende vensters in de negentiende-eeuwse architectuur. In Nederland bleef het naar buitendraaiende raam de standaard. Logisch ook. De wind drukt de vleugel immers strakker in de sponning, wat de waterdichtheid ten goede komt zonder dat er complexe tochtprofielen aan te pas kwamen.

De echte breuk met de traditie vond plaats na de Tweede Wereldoorlog. De behoefte aan systeemwoningen en hoogbouw dwong de sector richting standaardisatie van kozijnmaten en profileringen. Binnendraaiende ramen wonnen terrein. Niet alleen voor het gemak van glasbewassing op verdiepingen, maar ook om het hang- en sluitwerk beter te beschermen tegen de elementen. De energiecrisis van 1973 versnelde de technische evolutie. Enkelglas verdween. Profielen werden robuuster om het gewicht van isolatieglas te dragen, terwijl de introductie van rubberen aanslagdichtingen de klassieke tochtlat definitief naar de geschiedenisboeken verwees.

• https://www.aartbouman.nl/draairaam/
• https://www.bruvo.be/blog/soorten-ramen
• https://www.bruynseels-vochten.nl/blog/type-ramen-kies-het-juiste-raamtype
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Venster_(muur
• https://www.nevenramen.be/2020/11/30/soorten-ramen/
• https://www.encyclo.nl/begrip/draairaam
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Raamuitzetter
• https://carato.nl/product/kozijn-2-draairamen-2-vakken-buitendraaiend/
• https://www.oben.be/info/blog/kies-ik-best-een-draai-kiepraam-of-een-kiep-draairaam-84/