Driepas

De driepas siert de venstertoppen van talloze gotische kerken. Het is een stenen puzzel. Drie bogen ontmoeten elkaar en vormen zo een harmonieus geheel binnen een groter kader. Vaklui noemen de scherpe, inspringende punten tussen de bogen 'toten'. Deze punten zijn cruciaal voor de gotische esthetiek. Ze geven de vorm zijn karakteristieke scherpte en diepte. Soms zie je ze open, als onderdeel van een raamtracering waarbij het licht door de passen valt. Andere keren zijn ze blind uitgevoerd als reliëf in een borstwering, nis of fries. Het ontwerp rust op een wiskundige basis waarbij de middelpunten van de bogen een gelijkzijdige driehoek vormen. Het is de essentie van de tracering die de visuele overgang vormt tussen het kwetsbare glas en de massieve natuurstenen muren van een kathedraal.

De geometrie als basis

De uitvoering start bij de wiskunde. Centraal staan de drie middelpunten van een gelijkzijdige driehoek, de onwrikbare basis voor elke boogstraal die de pas vormt. Het is puur handwerk. Eerst worden de vormen op een houten of kartonnen mal uitgezet, waarna de steenhouwer de contouren met uiterste precisie op blokken kalksteen of zandsteen overbrengt. Het weghakken van de overtollige massa rond de toten — de naar binnen stekende punten — vraagt om absolute beheersing van de beitel; één verkeerde tik en de fragiele punt breekt onherstelbaar af.

Bij complexe venstertraceringen worden de individuele segmenten vaak separaat in de werkplaats gekapt. Pas op de bouwplaats vindt de assemblage plaats. De losse stenen elementen worden in de sponning van het raam samengevoegd, waarbij mortel de voegen tussen de afzonderlijke pasdelen vult en het geheel stabiliseert. Blinde driepassen daarentegen ontstaan vaak direct in het gevelvlak als onderdeel van een fries of borstwering. Hierbij blijft de rugzijde van de steen intact. De diepte van de uitholling is bepalend voor de schaduwwerking en de visuele scherpte van het ornament. Geen marge voor fouten. De symmetrie is dwingend om naadloos aan te sluiten op het omliggende maaswerk.

Rond, spits en de nuance van het blad

De verschijningsvorm van een driepas hangt nauw samen met de specifieke stijlfase van de gotiek. We onderscheiden primair de ronddriepas en de spitsdriepas. Bij de ronddriepas zijn de drie lobben exact halfrond. Dit oogt stabiel en beheerst. De spitsdriepas daarentegen hanteert spitsbogen voor de individuele passen; dit resulteert in een scherpere, bijna agressieve aanblik die naadloos aansluit bij de verticale drang van de hooggotiek. Het verschil is niet slechts cosmetisch. De wiskundige uitzetmethode verschilt wezenlijk door de veranderende middelpunten van de bogen.

Vaak ontstaat er verwarring tussen de driepas en het drieblad. Hoewel de termen in de volksmond door elkaar vliegen, zit de nuance in de 'toten'. Een drieblad heeft vaak afgeronde uiteinden zonder die vlijmscherpe inspringende punten die de driepas zo typeren. Het drieblad neigt meer naar de organische, botanische vormgeving van een klaver, terwijl de driepas een abstracte, geometrische constructie blijft. In de restauratiepraktijk is dit onderscheid van groot belang; een foutieve interpretatie tast de historische integriteit van het maaswerk aan.

Open versus blinde tracering

Wat betreft de constructieve integratie maken we onderscheid tussen de open driepas en de blinde variant. De open driepas vormt de ruggengraat van venstertraceringen. Het licht stroomt hierdoorheen. De tussenruimtes zijn gevuld met glas. De blinde driepas daarentegen is puur decoratief reliëf. Deze wordt uitgehakt in een massief muurvlak, zoals een borstwering, een nis of een fries. Hierbij speelt de diepte van de uitholling een hoofdrol in de schaduwwerking op de gevel. Diepe insnijdingen creëren een dramatisch zwart-witcontrast onder invloed van zonlicht. Ondiepe vormen zijn subtieler. Soms kom je een driepas tegen die gevangen zit in een cirkel: de driepas-in-cirkel. Dit is de meest rigide vorm. De toppen van de bogen raken hierbij exact de binnenzijde van de omschrijvende cirkel, een wiskundige puzzel die uiterste precisie van de steenhouwer vereist.

Lichtspel in de vensterkop

Bovenin een spitsboogvenster van een veertiende-eeuwse kruiskerk. De tracering vertakt zich organisch naar boven toe, waar de driepas als sluitstuk de resterende ruimte in de top vult. Glas in lood. De sponningen klemmen de kleurrijke panelen vast, terwijl de drie naar binnen wijzende toten een messcherp silhouet tekenen tegen de lichte buitenlucht. Het zonlicht werpt de exacte geometrische vorm van de driepas als een donkere schaduw op de tegenoverliggende witte muur van het schip.

Decoratieve ritmiek in een fries

Een neogotisch herenhuis aan een stadsgracht. Onder de daklijst loopt een horizontale band van baksteen en zandsteen. Hier zijn geen ramen, maar 'blinde' ornamenten. Een reeks van vijf driepassen, strak naast elkaar in het gevelvlak gehakt. Ze zijn ondiep. Subtiel. De schaduw onder de bogen benadrukt de herhaling van de vorm, waardoor de gevel een rijke, gearticuleerde uitstraling krijgt zonder dat er extra openingen in de muur nodig zijn.

De werkplaats van de steenhouwer

Drie losse blokken kalksteen rusten op een houten werktafel. Ze lijken op fragmenten van een puzzel. Pas wanneer de vakman ze tegen elkaar aan schuift, ontstaat de herkenbare klaverbladachtige vorm. De 'toten' zijn fragiel. Eén verkeerde tik met de klopper op de beitel en de spits breekt. In de bouwloods wordt gecontroleerd of de boogsegmenten naadloos aansluiten op de mal van de architect. Minimale tolerantie. De passing moet perfect zijn voor de montage in de raamsponning.

De juridische context van een driepas manifesteert zich vooral wanneer deze onderdeel is van historisch maaswerk. Bij werkzaamheden aan monumenten vormt de Erfgoedwet het primaire kader. Het is simpel: zonder vergunning geen wijziging. Voor de feitelijke restauratie van natuurstenen traceringen wijst de praktijk naar de URL 4007 van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM). Deze richtlijn borgt dat ambachtelijke technieken en materiaalkeuze naadloos aansluiten bij het historische origineel. Geen marge voor interpretatie bij rijksmonumenten. Constructieve eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) blijven onverminderd van kracht, zelfs bij fijnmazige ornamentiek. Een venstertracering moet windbelasting kunnen weerstaan. De stabiliteit van de natuurstenen elementen wordt getoetst aan de Eurocodes, met name NEN-EN 1996 voor metselwerkconstructies. Bij nieuwe toepassingen van de driepas in gevels gelden bovendien de algemene sterkte-eisen voor gevelelementen. Ook de NEN-EN 771-6 is relevant voor de technische specificatie van de natuursteen zelf. De wet kijkt niet naar de esthetische waarde van de boog, maar naar de mechanische veiligheid van de constructie en het duurzaam behoud van cultureel erfgoed. Veiligheid gaat voor sierwaarde.

Wortels in de romaanse architectuur. Toen was het nog lomp. Massief zelfs. De driepas ontstond niet als verfijnd vlechtwerk, maar als een simpele, ronde perforatie in zware muurvlakken. Plaatmaaswerk noemt men dat. Men doorboorde simpelweg een massieve steen om de duisternis te breken. De dertiende eeuw bracht de ommekeer. Hooggotiek. De roep om licht werd luider en de muren moesten wijken. Staafmaaswerk verving de logge platen; een technische revolutie waarbij natuursteen tot de grens van zijn belastbaarheid werd gepusht. Profielen werden dieper. De 'toten' werden messcherp.

De introductie van de spitsdriepas volgde de bredere trend van de spitsboog, een logisch gevolg van de zoektocht naar grotere hoogtes en slankere constructies. In de flamboyante gotiek werd de vorm complexer, soms bijna vloeibaar door de versmelting met visblazen, maar de driepas bleef het geometrische ankerpunt. De neogotiek in de negentiende eeuw zorgde voor een massale revival. Architecten zoals Pierre Cuypers herontdekten de vorm. Dit keer met een andere insteek. Geen organische evolutie op de bouwplaats meer, maar een bewuste, bijna archeologische reconstructie. De industriële revolutie maakte het bovendien mogelijk om deze vormen seriematig te produceren voor de burgerlijke woningbouw. Een ornament van de kerk belandde boven de voordeur van het herenhuis. Gestandaardiseerd en technisch geperfectioneerd.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/driepas.shtml
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Maaswerk
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Driepas
• https://www.encyclo.nl/begrip/Driepas
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/klaverbladboog.shtml
• https://www.encyclo.nl/begrip/klaverbladboog
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Veelpas
• https://www.encyclo.nl/begrip/Vierpas
• https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Trefoils