Egalisatiemortel

Geen enkele betonvloer komt kaarsrecht uit de bekisting en een zandcementdekvloer is zelden glad genoeg voor modern PVC of linoleum. Dat is waar egalisatiemortel het werk overneemt. Het materiaal, in de volksmond vaak simpelweg egaline genoemd, kenmerkt zich door een extreem hoog vloeivermogen. Na het uitgieten zoekt de mortel bijna autonoom de laagste punten op om een spiegelglad oppervlak te vormen. Dit is geen overbodige luxe. Een oneffen ondergrond ruïneert de klikverbindingen van laminaat. Het maakt het verlijmen van parket onmogelijk. De polymeren in de mortel zorgen ervoor dat de dunne laag toch een enorme drukvastheid behaalt, vaak veel hoger dan de dekvloer waar hij op ligt.

Voorbereiding is alles. De ondergrond wordt eerst mechanisch gereinigd en intensief geprimerd om de poriën te dichten. Een verzadigde basis voorkomt dat de mortel voortijdig verbrandt door vochtonttrekking aan de vloeibare massa. Dan de menging. Water in de kuip, poeder erbij. Een roerwerk met hoog toerental transformeert de droge stof tot een vloeibare, homogene substantie. Men giet de substantie vervolgens in banen over de vloer. Rakels dirigeren de vloeistof richting de uiterste hoeken. Het materiaal nivelleert zichzelf grotendeels door de zwaartekracht, maar handmatige sturing blijft noodzakelijk bij nissen en aansluitingen.

Ontluchten vormt een kritieke handeling. Een stekelroller doorbreekt de oppervlaktespanning van de verse mortel. Dit proces elimineert 'pinholes', kleine gaatjes veroorzaakt door opstijgende lucht uit de ondergrond of ingesloten lucht tijdens het mengen. De vloeistof vormt zo een gesloten film. Tijdens de uitharding reageert de mortel chemisch. Rust heerst in de ruimte. Geen tocht. Geen directe zoninstraling. De hydratatie moet uiterst gelijkmatig verlopen om interne spanningen en scheurvorming in de dunne laag te minimaliseren. Pas na volledige droging, waarbij het resterende bouwvocht conform de gestelde normen is verdampt, is de vloer gereed voor de finale afwerking.

Classificatie op basis van bindmiddel

De markt voor egalisatiemortels valt grofweg uiteen in twee kampen: cementgebonden en gipsgebonden varianten. Cementgebonden mortels, vaak aangeduid met de code CT, zijn de werkpaarden van de bouw. Ze zijn hard, vochtbestendig en uitermate geschikt voor de badkamer of garage. Toch hebben ze een nadeel. Ze krimpen tijdens het drogen. Dit kan bij dikke lagen spanning veroorzaken. Aan de andere kant staan de gipsgebonden mortels, technisch bekend als calciumsulfaatgebonden egaline (CA). Deze zijn nagenoeg krimpvrij. Ze vloeien vaak nog gladder uit dan cement en zijn de logische keuze voor anhydrietvloeren. Let wel op: gips en vocht zijn vijanden. In een vochtige kelder heeft gipsgebonden egaline niets te zoeken.

Egaline versus reparatiemortel

Verwarring ontstaat vaak tussen egalisatiemortel en reparatiemortel. Het onderscheid zit in de viscositeit. Egaline is vloeibaar, bijna als water. Het zoekt zijn eigen weg. Reparatiemortel is 'standvastig'. Het blijft zitten waar je het smeert, essentieel voor het vullen van diepe gaten of het repareren van trapneuzen. Een egalisatiemortel is simpelweg te dun voor dergelijk herstelwerk; het zou direct uit het gat stromen.

Niet elke ondergrond is stabiel. Een massieve betonvloer gedraagt zich anders dan een verende houten plankenvloer. Voor die laatste categorie is vezelversterkte egalisatie ontwikkeld. De toegevoegde microvezels fungeren als een intern wapeningsnet. Ze vangen de trekspanningen op die ontstaan door de werking van het hout. Zonder deze vezels zou de dunne egalisatielaag binnen de kortste keren versplinteren als glas.

Type variant	Kenmerkende eigenschap	Typische toepassing
Sneldrogend	Beloopbaar na 2 tot 4 uur	Retail-renovaties en strakke planningen
Industrieel	Extreem hoge drukvastheid (C40+)	Magazijnen met heftruckverkeer
High-build	Laagdiktes tot wel 50 mm	Compenseren van grote hoogteverschillen
Dunvloeibaar	Laagdikte vanaf 1 mm	Gladmaken voor dun PVC of vinyl

De term 'egaline' wordt in de volksmond als generieke naam gebruikt, vergelijkbaar met hoe men 'Luxaflex' zegt tegen horizontale jaloezieën. Technisch gezien is het echter een merknaam die symbool staat voor de hele productgroep. Voor de professional is het cruciaal om verder te kijken dan de naam. De keuze tussen een dunvloeibare finishmortel of een dikbed-egalisatie bepaalt immers het succes van de uiteindelijke vloerafwerking. Een foutieve match tussen de elasticiteit van de mortel en de stijfheid van de ondergrond leidt onherroepelijk tot onthechting. Soms is snelheid de enige prioriteit. Sneluithardende varianten maken het mogelijk om binnen één werkdag te primeren, te egaliseren en te stofferen. De chemie is hierop aangepast, maar de verwerkingstijd is navenant kort. Snelheid eist precisie.

Een renovatieproject in een herenhuis illustreert de noodzaak. De oude vurenhouten plankenvloer op de eerste verdieping veert en kraakt. Je kunt hier niet direct op tegelen. Men kiest voor een vezelversterkte egalisatiemortel. Terwijl de vloeistof over de houten delen vloeit, kruipen de microvezels in elke naad. Ze vormen een taai, gewapend schild. Dit schild vangt de natuurlijke werking van het hout op, waardoor de bovenliggende afwerking niet barst.

In de nieuwbouw zie je een ander scenario. De zandcementdekvloer ziet er op het eerste oog prima uit, maar de strijklichttest onthult talloze kleine kratertjes en korrels. Voor flinterdun design-PVC is dit een risico; elke oneffenheid tekent zich later af. Hier wordt een dunvloeibare cementgebonden variant toegepast. De verwerker giet de mortel uit en gebruikt een rakel om de massa te sturen. De stekelroller gaat er direct achteraan. Het resultaat? Een grijze, spiegelgladde film die de basis vormt voor een strakke vloer.

Soms dicteert de klok de materiaalkeuze. Denk aan een winkelverbouwing in een druk centrum. Maandagavond gaat de oude vloer eruit, dinsdagochtend moet de nieuwe bedekking er al op. Er is geen tijd voor dagenlange droging. Men grijpt naar de sneldrogende 'turbo' varianten. Binnen drie uur na het gieten lopen de schilders alweer over de vloer om de wanden af te werken. De chemische reactie is zo afgesteld dat het restvocht razendsnel bindt.

Zware belasting vraagt om brute kracht. In een autogarage waar dagelijks zware krikken en voertuigen over de vloer rollen, volstaat de standaard consumentenkwaliteit niet. Hier kom je de industriële varianten tegen met een drukvastheidsklasse van C40 of hoger. De mortel vormt een keihard oppervlak dat bestand is tegen de schuifkrachten van draaiende autobanden. Geen stofvorming. Geen afbrokkelende randen. Puur functioneel betonherstel op de millimeter nauwkeurig.

NEN-EN 13813 vormt het juridische en technische fundament voor egalisatiemortels in Europa. Deze norm classificeert materialen op basis van hun bindmiddel en mechanische eigenschappen. Fabrikanten zijn verplicht een CE-markering aan te brengen. Dit is geen vrijblijvend kwaliteitskenmerk, maar een wettelijke eis onder de Verordening Bouwproducten (CPR). Bij de mortel hoort een prestatieverklaring, de zogenaamde Declaration of Performance (DoP), waarin zaken als drukvastheid en buigtreksterkte zwart op wit staan.

Classificatiecodes

Let op de codes op de verpakking. CT duidt op cementgebonden, CA op calciumsulfaatgebonden (gips). De cijfers die volgen, zoals C20 of F5, representeren respectievelijk de druksterkte en buigtreksterkte in Newtons per vierkante millimeter. In utiliteitsbouw en industrie gelden vaak striktere eisen vanuit het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) ten aanzien van brandveiligheid; de mortel moet doorgaans voldoen aan brandklasse A1fl of A2fl volgens EN 13501-1.

De Arbowet stelt grenzen aan de blootstelling aan kwartsstof. Tijdens het mechanisch mengen van droge mortel komt fijnstof vrij. Dit is schadelijk. Werkgevers moeten maatregelen treffen, zoals het gebruik van stofafzuiging op de mengkuip of persoonlijke beschermingsmiddelen. Sinds de invoering van de REACH-verordening is ook het gehalte aan oplosbaar chroom (VI) in cementgebonden producten aan banden gelegd om cementeczeem te voorkomen.

Vloeit de egaline direct op een zandcementvloer? Controleer de restvochtpercentages. Voor cementdekvloeren geldt vaak een maximum van 2,0 gewichtspercenten, gemeten via de calciumcarbidemethode. Bij vloerverwarming ligt deze grens lager. De normen uit de NEN-serie voor vloerafwerkingen bieden hier de kaders voor de applicateur. Geen natte vingerwerk. Meten is weten.

Van ambachtelijk zwoegen naar chemische precisie. Vroeger was een vlakke vloer het resultaat van urenlang knieënwerk met een reilat en zandcement. Die methode was prima voor dikke tegels, maar de komst van moderne, dunne vloerbedekkingen zoals linoleum en vinyl dwong de sector tot innovatie. In de jaren 60 en 70 veranderde het speelveld definitief. Fabrikanten experimenteerden met vloeimodificatoren en polymeren. Het doel? Een mortel die zichzelf nivelleert.

De merknaam 'Egaline' werd in deze periode geboren en groeide uit tot de generieke soortnaam die we vandaag kennen. Waar men vroeger genoegen nam met een ruwe dekvloer, zorgde de opkomst van vloerverwarming en krimpvrije anhydrietvloeren in de jaren 90 voor een nieuwe impuls in de ontwikkeling van gipsgebonden varianten. De evolutie stopte daar niet. De laatste jaren staat de geschiedenis vooral in het teken van de 'turbo-technologie'. Mortels die niet meer dagen, maar slechts uren nodig hebben om volledig belastbaar te zijn. Het zwaartepunt verschoof van puur nivelleren naar tijdwinst en ARBO-vriendelijkheid. Minder stof. Snellere doorlooptijden. De chemie verving de spierkracht.

• https://www.sleiderink.nl/bouwmaterialen/mortel-en-cement/egalisatiemortel
• https://www.protechvloeren.nl/informatief/waarom-is-goed-egaliseren-belangrijk/
• https://www.encyclo.nl/begrip/egalisatie
• https://bouwplannen.be/egaline-vloer-hoe-aanbrengen-prijs-advies-informatie/
• https://www.joostdevree.nl/bouwkunde2/jpgp/pavalit_2_producten_specificatieblad_akoestiek_isolatie_korrels_natuursteen_paraffine_pavalit_pavatex-001.pdf
• https://gathering.tweakers.net/forum/list_messages/1991146/234
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/tegelwerk.shtml
• https://libstore.ugent.be/fulltxt/RUG01/002/300/615/RUG01-002300615_2016_0001_AC.pdf
• https://nl.wiktionary.org/wiki/egalisatie