Estrik

Loop een monumentale boerderij binnen en de kans is groot dat je ze onder je voeten voelt: estrikken. Deze robuuste tegels, van oudsher handgevormd en daardoor nooit exact gelijk, vormen de basis van menig historisch interieur. De dikte van de scherf is opvallend. Tegenwoordig rollen ze ook uit de fabriek, strakker en maatvaster, maar de essentie blijft gebakken klei. Klei, water, vuur. Meer is het in de basis niet. Door het bakproces in een zuurstofarme omgeving ontstaan de zogenaamde 'gesmoorde' varianten, die een antracietgrijze tint krijgen in plaats van het klassieke rood. Glazuur maakt de tegel nagenoeg waterdicht, een absolute noodzaak in de keukens en gangen van weleer waar hygiëne en vochtwering al een rol speelden.

Het proces vangt aan bij de voorbereiding van de klei. Vette klei wordt vermengd met water tot een plastische massa, waarna de vorming in houten mallen plaatsvindt. Ambachtelijk handwerk. De overtollige klei strijkt men handmatig af langs de randen van de vorm. Na een gecontroleerd droogproces, cruciaal om krimp en scheurvorming te beheersen, volgt de gang naar de oven. Hier vindt bij hoge temperaturen de sintering plaats. Wordt er gekozen voor een geglazuurde afwerking, dan brengt men deze minerale laag aan op de gedroogde of reeds eenmaal gebakken scherf voordat deze opnieuw de hitte in gaat.

De verwerking in het werk gebeurt traditioneel in een dik bed van kalk- of cementmortel. Dit is noodzakelijk. Handgevormde estrikken variëren namelijk in dikte en vorm, waardoor een lijmverbinding op een strakke ondervloer zelden volstaat voor een duurzaam resultaat. De tegels worden stuk voor stuk in de natte specie geklopt tot een nagenoeg vlak geheel ontstaat. De legger corrigeert hierbij constant op het zichtvlak om de onregelmatigheden van de onderkant op te vangen. Het voegen markeert de afronding van de vloer. Een mortel van zand en bindmiddel vult de ruimtes tussen de tegels, waarbij de breedte van de voeg de onregelmatige contouren van de gebakken klei volgt. Geen machinale precisie. Het is een techniek die volledig steunt op de vaardigheid van de vakman en de natuurlijke eigenschappen van de gebakken scherf.

Kleurvariaties door bakproces

Kleur ontstaat in de oven. De klassieke rode estrik dankt zijn tint aan de aanwezigheid van ijzeroxide in de klei en een overvloed aan zuurstof tijdens het bakken. Sluit de stoker de luchttoevoer af? Dan grijpt het smoren plaats. Koolmonoxide onttrekt zuurstof aan de klei, waardoor de scherf door en door grijs kleurt. Dit proces resulteert in een palet van zilvergrijs tot diep antraciet. Een variant die vakmensen vaak aanduiden als blauwgesmoord. Het is geen oppervlakkige laag. De kleur zit in de kern.

Oppervlakte en glazuur

Naast de kleur bepaalt de toplaag het functionele karakter. We onderscheiden hoofdzakelijk twee varianten:

• Ongeglazuurde estrikken: Poreus, mat en robuust. Deze tegels behoeven vaak een nabehandeling met lijnolie of was om verzadiging door vuil te voorkomen. Ze ademen.
• Geglazuurde estrikken: Voorzien van een glasachtige laag. In historisch perspectief vaak een transparant loodglazuur dat de onderliggende rode klei een diepe, warme gloed geeft. In keukens waren ze onmisbaar. Water krijgt geen grip op de scherf.

Vorm en herkomst

Vierkant is de standaard. Toch komen zeskantige exemplaren — de zogenaamde honingraatvorm — voor in meer decoratieve settings. Men verwart de estrik dikwijls met de plavuis. Hoewel de termen door elkaar vloeien, duidt de estrik vaker op de fijnere, handgevormde vloertegel van beperkte afmetingen, terwijl plavuizen doorgaans grover en dikker uitvallen. Handvorm versus machinaal maakt hierbij het grote verschil in beleving. De machinale variant mist de bezande randen en de lichte holling van het oppervlak. Juist die onvolkomenheden geven de authentieke estrik zijn unieke lichtinval. Een strakke fabriekstegel haalt het niet bij het karakter van een handgevormd exemplaar.

In de bijkeuken van een historische Gelderse woonboerderij glimmen dieprode, geglazuurde exemplaren je tegemoet. Ze overleven generaties. Melk of water krijgt geen vat op de scherf. Even dweilen volstaat. Een praktisch restant uit een tijd waarin hygiëne hand in hand ging met lokaal geproduceerde bouwmaterialen.

Contrast vind je in een oude dorpskerk. De looproutes zijn daar zichtbaar uitgesleten in de ongeglazuurde, zachte scherf. Je ziet het pure materiaal. Het stof van eeuwen en intensief gebruik gaven de tegels een diep patina. Dat bootst een fabriekstegel nooit na. Het loopt niet vlak. Je voelt de ambachtelijke onregelmatigheid bij elke stap die je zet.

Denk aan een dambordpatroon in de gang van een statig herenhuis. Rood wisselt af met blauwgesmoord. De kleurnuances binnen één enkel baksel maken het vlak levendig. Een kleine barst hier of een afgebroken hoekje daar; het hoort bij de estrik. Tegenwoordig zie je ze in moderne lofts als warme tegenhanger voor stalen puien en strak stucwerk. Vaak verzadigd met lijnolie voor die specifieke, donkere gloed. Het materiaal ademt nog steeds.

De Erfgoedwet beschermt. Wie werkt in een rijksmonument krijgt te maken met strikte regels voor het behoud van historische vloerafwerkingen. Estrikken horen daar onlosmakelijk bij. Men mag deze authentieke tegels niet zonder meer vervangen door moderne replica's of andere materialen zonder instemming van de bevoegde instanties. Het uitgangspunt is behoud. Voor de technische uitvoering biedt de richtlijn URL 4012 van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM) een helder kader. Deze richtlijn focust specifiek op de conservering en het herstel van historische tegelvloeren. Vakmanschap is hierbij geen keuze. Het is een vereiste om de historische gelaagdheid van het pand te waarborgen.

Keramische tegels vallen onder de Europese norm NEN-EN 14411. Deze normering categoriseert producten zoals de estrik op basis van de productiemethode en de mate van wateropname. Handgevormde varianten vertonen vaak een hogere porositeit dan hun machinale tegenhangers. Dit heeft directe gevolgen voor de vorstbestendigheid. Vooral bij toepassing in onverwarmde bijgebouwen of entrees is dit een kritiek punt. In de context van het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) zijn de eisen voor brandveiligheid doorgaans eenvoudig te behalen. Gebakken klei is immers onbrandbaar en valt in de hoogste klasse A1. Stroefheid is echter een ander verhaal. Bij geglazuurde estrikken in publieke zones dient de slipweerstand getoetst te worden aan de relevante veiligheidsnormen om valgevaar te minimaliseren.

Van Romeins plaveisel naar tichelwerk

De etymologie voert terug naar het Latijnse astracum. Een plaveisel. Een vloer. In de Lage Landen is de estrik al sinds de middeleeuwen een constante factor in de utiliteitsbouw. Kloosters en kerken hadden de primeur. Later sijpelde het materiaal door naar de boerderij en het burgerhuis. Rivierklei was immers overvloedig aanwezig rondom de grote waterwegen waar de tichelwerken gevestigd waren. Het was een logisch bijproduct van de baksteenindustrie.

Technisch gezien bleef het procedé eeuwenlang statisch. Klei in houten mallen slaan. Drogen. Bakken. De zeventiende eeuw bracht echter verfijning in het bakproces, specifiek de techniek van het smoren. Men ontdekte dat door het afsluiten van de zuurstoftoevoer de ijzerhoudende klei niet rood, maar grijsblauw kleurde. Een esthetische keuze met technische wortels. Het resultaat was een minder poreuze scherf.

Industrialisatie en schaalvergroting

Met de industrialisatie in de negentiende eeuw veranderde de schaal en de precisie. De introductie van de strengpers en mechanische persen in de steenfabrieken zorgde voor een dunnere, maatvaste scherf. De estrik verloor zijn robuuste onregelmatigheid ten gunste van legcomfort en snelheid. Waar voorheen elke tegel een unieke afmeting had, dwong de markt nu tot standaardisatie. In de twintigste eeuw zorgde de opkomst van de cementtegel en later moderne keramische tegels met een extreem lage wateropname voor een marginalisering van de traditionele estrik. Het materiaal verschoof van een standaard bouwmateriaal naar een specifiek restauratieproduct. Vandaag de dag vormt de estrik de brug tussen middeleeuws ambacht en de hedendaagse behoefte aan historisch besef in de architectuur.

• https://joostdevree.nl/shtmls/estrik.shtml