Keramische tegel

Keramische tegels, een essentieel bouwmateriaal, ontstaan uit een nauwgezet proces: geperste mengsels van klei, zand en diverse mineralen ondergaan een bakproces in ovens, vaak tussen de 1000 en 1250 °C. Dit extreem hete bakken, dat geeft die ongekende hardheid, de slijtvastheid, waar je op bouwt. Verkrijgbaar in talloze uitvoeringen, variërend in afmeting en dikte. Geglazuurd of ongeglazuurd, de toepassing is breed; van woonkamervloer tot buitenterras, van badkamerwand tot gevelbekleding, deze tegel doet het gewoon. Binnen, buiten, op de wand, op de vloer – overal een solide keuze.

De wereld van de keramische tegel, die is gelaagd, veelzijdiger dan menigeen denkt. Er zijn fundamentele verschillen, niet alleen in uiterlijk, maar in de baktemperatuur, de samenstelling, de poreusheid. Dit alles beïnvloedt de prestatie, de geschiktheid voor specifieke toepassingen. Wil je iets voor binnen, voor buiten, voor die zwaar belaste vloer? Je kiest niet zomaar. Wees scherp op de details. Allereerst is daar het porcellanato, ook wel volkeramisch genoemd; dit is de crème de la crème wat betreft technische eigenschappen. Denk aan een tegel die op extreem hoge temperaturen wordt gebakken, met een bijna onbestaande wateropname, vaak minder dan 0,5%. Dat maakt 'm vorstbestendig, keihard, extreem slijtvast. Perfect voor intensief belopen ruimtes, zowel binnen als buiten, zelfs industriële toepassingen. Vaak zie je deze ongeglazuurd, door-en-door gekleurd, waardoor chips of krassen minder opvallen. Soms ook geglazuurd, dan heb je de voordelen van porcellanato én de esthetiek van een glazuurlaag. Dan heb je het bredere begrip gres, vaak gebruikt voor vloertegels. Hierbij is de wateropname iets hoger dan bij porcellanato, maar nog steeds relatief laag, ergens tussen de 0,5% en 6%. Nog altijd een robuuste keuze voor veel vloeren binnenshuis. Het kan soms wat verwarrend zijn, want porcellanato wordt technisch gezien vaak als een subcategorie van gres beschouwd: ‘gres porcellanato’. Een detail, maar van belang voor de kenner. En voor de wanden, meestal binnenshuis, daarvoor is er aardewerk, ook wel faience genoemd. Dit is de zachtere variant, veel poreuzer dan gres of porcellanato, met een wateropname van meer dan 10%. Hierdoor is het niet geschikt voor vloeren of buitengebruik; het zou barsten, vriezen, kapotgaan. Maar voor een decoratieve wandtegel, vaak rijk geglazuurd, is het ideaal. Eenvoudig te snijden, makkelijk te plaatsen, puur esthetisch. Bovenop deze materiële verschillen komt de afwerking. Is de tegel geglazuurd of ongeglazuurd? Een glazuurlaag biedt kleur, patroon, bescherming, en bepaalt in grote mate de kras- en vlekbestendigheid. Ongeglazuurde tegels, zoals veel porcellanato, hebben een natuurlijke, doorlopende structuur. En dan heb je nog gerectificeerde tegels; dat zijn tegels waarvan de randen na het bakken mechanisch zijn gesneden, haaks en kaarsrecht. Dit maakt extreem smalle voegen mogelijk, een moderne esthetiek waar veel vraag naar is. Soms hoor je de term plavuizen, een ouderwets woord dat vaak refereert aan ongeglazuurde, robuuste vloertegels, historisch gezien vaak van gres of terracotta. Het is een volkse term, minder technisch, maar nog steeds in omloop. Belangrijk: verwar keramische tegels nooit met natuursteen. Hoewel keramiek natuursteen vaak imiteert, zijn het twee fundamenteel verschillende producten: het ene is vervaardigd, het andere een geslepen stukje aarde. Elk heeft z'n eigen specifieke eigenschappen en verwerkingseisen.

Waar keramische tegels hun waarde bewijzen

De theorie rondom keramische tegels, hun types en eigenschappen, die is één ding. De praktijk, daar zie je pas écht wat het verschil maakt. Neem bijvoorbeeld die vloer in een openbaar gebouw, een treinstation of een supermarkt; daar wordt wat afgesjouwd. Dag in, dag uit. Honderden, duizenden voeten, rollende karren, vallende spullen. Dan wil je porcellanato. Die variant is zo hard gebakken, zo dicht van structuur, dat slijtage nauwelijks een kans krijgt. Een kras of een stoot, dat zit 'm dan in het oppervlak, niet diep in de tegel, helemaal als je een ongeglazuurde, door-en-door gekleurde tegel kiest. Je ziet het gewoonweg niet. Essentieel voor zulke plekken.

Of denk aan die badkamer thuis, de wanden dan. Vaak vol met geglazuurd aardewerk, die zachte, poreuze variant. Die tegel snijd je moeiteloos op maat met een eenvoudige tegelsnijder, precies wat je wilt bij al die hoekjes en randjes. Waterbestendigheid voor de wand, zeker, maar de slijtvastheid is van secundair belang. Het uiterlijk daarentegen, een fraai glazuurlaagje, dat geeft sfeer, maakt het af. Het is een totaal andere afweging dan voor een vloer die continu belast wordt.

En die strakke, moderne woonkamer, met van die gigantische tegels? Haast zonder voeg, het lijkt wel één naadloos geheel. Dat krijg je met gerectificeerde tegels. Na het bakken zijn die randen haaks gesneden, kaarsrecht. Zo passen ze met minimale voegbreedte, een esthetiek waar veel mensen voor vallen. Het is een detail, maar een detail dat het totaalbeeld compleet verandert. Want de voeg, die is net zo bepalend als de tegel zelf.

Of een terras buiten, direct blootgesteld aan de elementen – vrieskou, zomerse hitte, regen. Daar past een porcellanato tegel perfect. Die lage wateropname betekent dat het water geen kans krijgt om te bevriezen en uitzetten, wat reguliere tegels zou doen barsten. Vaak zie je dan 2 cm dikke tegels, los gelegd op tegeldragers, ideaal voor een buitenruimte die jarenlang mee moet. Want niemand zit te wachten op een terras vol scheuren na de winter.

De oorsprong van de keramische tegel strekt zich ver uit tot in de oudheid; beschavingen in Mesopotamië en het oude Egypte bakten al klei tot platen voor zowel bouw als decoratie. Eenvoudige, handgevormde elementen, vaak toegepast om oppervlakken te verduurzamen of om religieuze en verhalende scènes vast te leggen. Het was een basisprincipe, het transformeren van aarde door vuur, dat de mensheid al vroeg beheerste.

Door de eeuwen heen zagen we verfijning in verschillende culturen. In de Islamitische wereld bijvoorbeeld, daar ontwikkelde men ongekende meesterschap in complexe geometrische patronen en het aanbrengen van kleurrijke glazuren; een kunstvorm op zich. Europese kloosters en kerken gebruikten in de middeleeuwen ook gebakken tegels, vaak van een robuustere, minder verfijnde aard dan de oosterse tegenhangers, maar wel een duidelijk functionele toepassing als vloerbedekking, lang voordat 'slijtvastheid' een technische specificatie werd.

De echte sprong naar de moderne keramische tegel, zoals we die nu kennen in de bouw, kwam met de Industriële Revolutie. Plotseling was daar de mogelijkheid tot massaproductie. Machinepersen zorgden voor uniformiteit, continue ovens voor een veel hogere en consistentere baktemperatuur. Die technische vooruitgang maakte de weg vrij voor de ontwikkeling van tegels met veel betere mechanische eigenschappen, minder poreus, harder. De gres-tegel, als voorbeeld, werd hierdoor pas echt een schaalbaar product voor vloeren met intensief gebruik.

Gedurende de 20e eeuw is de ontwikkeling vervolgens in een stroomversnelling geraakt. De vraag naar onderhoudsarme, duurzame en esthetisch veelzijdige materialen in de bouw nam exponentieel toe. Hieruit ontstond de porcellanato tegel, een product dat door extreem hoge baktemperaturen en een zeer dichte structuur uitermate geschikt bleek voor de zwaarste toepassingen, zowel binnen als buiten, door zijn vorstbestendigheid en ongeëvenaarde hardheid. Recentere innovaties, zoals gerectificeerde randen voor minimale voegbreedtes en geavanceerde printtechnieken voor realistische texturen, tonen aan dat de keramische tegel blijft evolueren, van eenvoudig gebakken klei tot een technisch hoogwaardig bouwsysteem dat voldoet aan de eisen van de hedendaagse architectuur en functionaliteit.

• https://www.knb-keramiek.nl/themas/keramische-tegels/
• https://www.groupvanvooren.com/keramische-materialen
• https://www.mbi.nl/kennisbank/keramische-tegels
• https://carobati.be/inspiratie-trends/7-voordelen-van-keramische-tegels
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/tegelwerk.shtml
• https://view.publitas.com/64023/1623963/pdfs/025c5183-3b0e-42ad-a7e3-d89fc9005daf.pdf?response-content-disposition=attachment%3B+filename%2A%3DUTF-8%27%27Technische%2520Unie%2520-%2520SanitairID%2520-%2520Voorjaar%25202023.pdf