Feston

Festons, ook wel festoenen genoemd, vormen een essentieel onderdeel van de klassieke ornamentiek. Ze bootsen natuurlijke guirlandes na die met linten aan een gevel lijken te zijn vastgemaakt. Hoewel ze geweven lijken van vergankelijk materiaal zoals loof of fruit, zijn ze in de bouwkunst juist uitgevoerd in duurzame materialen. Denk aan natuursteen, houtsnijwerk of gietijzer. Het ornament suggereert een feestelijke sfeer en werd massaal toegepast tijdens de Renaissance en de Barok. In de Nederlandse architectuur zie je ze vaak terug bij prestigieuze grachtenpanden en overheidsgebouwen, waar ze de horizontale geleding van een gevel benadrukken. Een feston hangt nooit zomaar; de bevestigingspunten zijn vaak gemarkeerd door strikken, ringen of zelfs schedels van offerdieren, wat een directe verwijzing is naar de klassieke oudheid.

De realisatie van een feston vergt nauwgezette plastische planning. De ambachtsman vertrekt vanuit een vlakke ondergrond. Bij natuurstenen gevels hakt men de vorm vaak direct uit het bouwmateriaal, waarbij de suggestie van zwaartekracht en volume essentieel is voor de visuele geloofwaardigheid van het 'hangende' effect. Schaduwwerking bepaalt alles. Zonder diep reliëf verliest het ornament zijn kracht op grote hoogte.

Voor seriematige toepassing in de klassieke architectuur maakte men vaak gebruik van mallen waarin kalkmortel, gips of later gietijzer werd gegoten. Het resultaat wordt vervolgens tegen de gevel geplaatst en mechanisch verankerd. Deze bevestigingspunten zijn cruciaal. Waar de slinger lijkt te 'hangen', wordt de verbinding met de ondergrond visueel geaccentueerd door strikken, rozetten of koppen. De vakman let hierbij scherp op de symmetrie ten opzichte van raampartijen of frontons. Een feston is nooit een losstaand element; het vormt een integraal deel van de horizontale geleding. De buiging in het midden volgt een natuurlijke curve. Het suggereert souplesse in star materiaal.

De feston kent diverse verschijningsvormen, waarbij de vulling de symbolische lading bepaalt. Een vruchtenfestoen oogt massief en zwaar. Dikke trossen druiven, granaten en appels suggereren overvloed en welvaart. Vaak toegepast op de fries van een prestigieus pand. Bladfestoenen zijn ingetogener. Laurierbladen voor de overwinning of eikenloof voor standvastigheid en kracht.

Soms ziet men de feston gecombineerd met dierlijke elementen. De bucranium-feston is hierbij de meest opvallende variant. Hierbij hangt de slinger tussen de schedels van geofferde ossen. Dit is een directe verwijzing naar de Romeinse oudheid. In de rococo zie je juist weer de bloemenfestoen opkomen. Lichter van toon. Fragieler. Rozen en lossere linten die de starre architectuur doorbreken met een speelse, bijna vederlichte curve.

Verwarring ligt op de loer bij de termen feston en guirlande. Technisch gezien zijn het synoniemen. In de bouwkundige praktijk neigt de term feston echter specifiek naar de monumentale, vaste uitvoering in harde materialen zoals natuursteen of stucwerk. Guirlande wordt vaker gebruikt voor de feitelijke, vergankelijke versiering van echte bloemen en takken tijdens festiviteiten.

Een cruciaal onderscheid moet worden gemaakt met het vruchtenstuk of de pendentif. Een feston hangt horizontaal tussen twee punten. Een vruchtenstuk hangt verticaal naar beneden vanaf één enkel ophangpunt. Men ziet dit vaak aan de weerszijden van een venster of een deuromlijsting. Hoewel de gebruikte motieven — fruit, bloemen, strikken — identiek zijn, zorgt de zwaartekracht bij een vruchtenstuk voor een rechte, neerwaartse lijn in plaats van de karakteristieke boogvorm van de feston.

Stel je voor: een restauratieproject van een Amsterdams grachtenpand uit de zeventiende eeuw. Hoog boven de kroonlijst zie je een zandstenen feston. De steenhouwer heeft de trossen druiven zo diep uitgehouwen dat er bijna vogels in kunnen nestelen. Van beneden bekeken zorgt die extreme diepte voor een dramatisch schaduwspel; zonder dat reliëf zou het ornament op dertig meter hoogte volledig wegvallen tegen de gevel. Het is geen platte decoratie. Het is volume dat de massa van de steen breekt.

In de centrale hal van een monumentaal stadhuis kun je de verwerking in hout goed bestuderen. Kijk naar de omlijsting van een zware eikenhouten deur. Tussen de kapitelen van de pilasters hangt een houten feston. Een strakke boog van eikenloof. Precies in het midden raakt de boog bijna de bovendorpel van de deur. De uiteinden eindigen in messcherp gesneden strikken die naar beneden lijken te wapperen. Hier zie je hoe star materiaal de souplesse van textiel nabootst. Een technisch hoogstandje van de vakman.

Herkenning in het veld vraagt om een scherp oog voor de ophanging. Je loopt langs een neoclassicistische gevel. Links en rechts van een venster hangen verticale trossen fruit. Verleidelijk om dit festoenen te noemen, maar dat is een veelgemaakte fout. Dit zijn vruchtenstukken. Kijk liever direct naar boven, naar de fries onder het fronton. Daar zie je de horizontale verbinding. De slinger die van console naar console springt en in het midden natuurlijk doorzakt. De verbinding tussen twee duidelijke punten is het onomstotelijke bewijs: dit is de feston.

Onderhoud aan gevelornamentiek is zelden vrijblijvend. De Erfgoedwet stelt strikte kaders voor het behoud van historische onderdelen aan aangewezen monumenten. Voor ingrepen aan een rijksmonument is een omgevingsvergunning voor een monumentenactiviteit onvermijdelijk, waarbij het behoud van de feston in zijn oorspronkelijke materie — of dat nu Bentheimer zandsteen, eikenhout of kalkstuc is — vooropstaat. Geen moderne kopieën van composiet zonder expliciete toestemming van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Men hanteert hierbij de Restauratieladder: conserveren gaat voor repareren, en repareren gaat voor vernieuwen. Het documenteren van de bestaande curve en de profilering van de feston is vaak een vereiste voordat de steenhouwer of stucadoor de beitel ter hand neemt.

Constructieve veiligheid is een harde eis binnen het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). Een feston aan een gevel is zwaar. Soms honderden kilo's aan natuursteen. De algemene zorgplicht voor eigenaren dicteert dat gevelelementen geen gevaar mogen vormen voor voorbijgangers. Loszittende ornamenten moeten worden gezekerd. Verweerde smeedijzeren ankers die door roestvorming uitzetten en de steen van binnenuit doen barsten, vormen een direct risico. In de professionele praktijk volgen restaurateurs de Uitvoeringsrichtlijnen (URL) van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM) voor het herstel en de verankering. Een inspectie van de verankering is bij monumentale panden vaak een vast onderdeel van de periodieke onderhoudscyclus, waarbij niet zelden destructief onderzoek of röntgenscans nodig zijn om de interne staat van de bevestiging te beoordelen.

Het begon bij het offerritueel. Geen steen, maar vergankelijk groen. In de klassieke oudheid hingen Grieken en Romeinen echte slingers van bloemen en vruchten aan altaren en tempels, waarbij de overgang naar architectuur een bewuste poging was om dit tijdelijke feestbetoon voor de eeuwigheid vast te leggen in marmer. De Ara Pacis in Rome toont deze vroege, versteende perfectie. Het ornament diende hier niet alleen als versiering. Het was een blijvende herinnering aan vroomheid en overvloed.

Vergeten in de middeleeuwen, herontdekt in de renaissance. Italiaanse architecten grepen terug op de antieke vormentaal en maakten de feston tot een vast onderdeel van de friezen binnen de klassieke orden. In de zeventiende-eeuwse Noordelijke Nederlanden bereikte de toepassing een technisch hoogtepunt binnen het Hollands classicisme. Jacob van Campen en Pieter Post integreerden de slinger in het sobere baksteen- en zandsteenbeeld van de Gouden Eeuw. Het werd een statussymbool voor de opkomende burgerij. De detaillering werd verfijnder. De symboliek werd lokaler. In plaats van uitsluitend mediterrane vruchten verschenen er vaker inheemse gewassen en bloemen in het beeldhouwwerk van prestigieuze publieke gebouwen.

De negentiende eeuw bracht de reproductie. Van uniek handwerk naar serieproductie. Door de opkomst van gietijzer en stucwerk werd de feston bereikbaar voor de massa. Neostijlen herhaalden de motieven op grote schaal, al maakte de ambachtelijke diepte soms plaats voor vlakkere, gegoten vormen die sneller verweerden. Met de komst van het modernisme in de twintigste eeuw verdween de feston vrijwel volledig uit de nieuwbouwpraktijk. Ornamentiek werd als overbodig beschouwd. De focus verschoof naar de constructieve zuiverheid van beton en glas. De feston bleef enkel nog achter op de gevels van de historische binnenstad als een versteende echo van een voorbij ritueel.

• https://fr.wikipedia.org/wiki/Feston
• https://www.encyclo.nl/lokaal/10776&page=6
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/guirlande.shtml