Fresco

Bij een fresco is de schildering geen oppervlakkige laag, maar onderdeel van de stuclaag zelf. De techniek berust op het principe van carbonatatie: de kalk in de pleister reageert met kooldioxide uit de lucht, waardoor de pigmenten worden ingekapseld in een kristalstructuur. Dit proces vereist een strakke planning op de bouwplaats. Men brengt de 'intonaco', de fijne toplaag, aan in porties die binnen één dag beschilderd kunnen worden. Deze dagetappes noemen we 'giornate'. Het is ambachtelijk precisiewerk. Omdat er geen bindmiddelen zoals olie of ei worden gebruikt, behoudt de muur zijn ademende eigenschappen. Dit maakt de techniek, mits toegepast op een vochtvrije constructie, een van de meest duurzame vormen van wanddecoratie. Correcties achteraf zijn nagenoeg onmogelijk zonder de pleisterlaag weg te hakken.

De uitvoering van een fresco start bij de preparatie van de ondergrond. Eerst de arriccio. Deze grove pleisterlaag vormt de basis waarop de kunstenaar de contouren van het ontwerp uitzet, vaak met sinopia of via de spolvero-techniek waarbij gaatjes in een ontwerptekening met houtskoolpoeder worden doorgeslagen. Het proces is onverbiddelijk. De vakman brengt de intonaco aan, een uiterst dunne toplaag van fijne kalkmortel, maar enkel op het deel dat diezelfde dag beschilderd kan worden. Altijd nat-in-nat. Deze werkwijze in dagetappes bepaalt het ritme op de steiger.

Terwijl de pleisterlaag nog plastisch is, worden de pigmenten, enkel gemengd met water, direct op het oppervlak aangebracht. De mortel zuigt het pigment op. Naarmate de dag vordert en de kalk begint te reageren met de buitenlucht, sluiten de poriën van de wand zich geleidelijk. Er ontstaat een tijdsdruk die dwingt tot trefzekerheid. Halverwege de dag is de absorptie anders dan in de vroege ochtend. Zodra de kalklaag te ver is uitgehard, stopt de opnamecapaciteit en is de sessie voltooid. Latere toevoegingen op een droge ondergrond missen de structurele verbinding van de fresco-techniek en worden als secco-schildering aangeduid. De grens tussen de verschillende werkdagen blijft vaak subtiel zichtbaar in de textuur van het pleisterwerk.

Niet elke muurschildering op kalkpleister is technisch gezien een fresco. De mate van vochtigheid in de ondergrond bepaalt de classificatie en daarmee de duurzaamheid van het werk. De zuiverste vorm is buon fresco. Hierbij vindt de volledige chemische versmelting plaats in de natte kalk. Het is onverwoestbaar. Tenminste, zolang de muur droog blijft.

Mezzo-fresco

In de late renaissance verschoof de praktijk naar mezzo-fresco. Hierbij schildert de vakman op een pleisterlaag die nog maar net vochtig is. Het oppervlak is steviger. Het pigment dringt minder diep door in de kalkmassa, maar de kunstenaar heeft meer artistieke vrijheid en minder tijdsdruk. Het resultaat is herkenbaar aan een grotere kleurintensiteit, al mist het de extreme dieptewerking van de zuivere variant.

Fresco-secco

Vaak wordt fresco-secco in één adem genoemd met de natte techniek, maar de werking is fundamenteel anders. Men werkt op een volledig uitgeharde, droge wand. Omdat de chemische reactie van de kalk (carbonatatie) al is voltooid, is er geen natuurlijke inkapseling van het pigment mogelijk. Er is een bindmiddel nodig. Eigeel, caseïne of dierlijke lijm. Het is een snellere methode. Minder arbeidsintensief. Echter, de hechting is louter mechanisch en oppervlakkig. Na verloop van tijd kan de verflaag gaan poederen of afschilferen, zeker bij temperatuurschommelingen.

• Buon fresco: Natte kalk, chemische binding, pigment + water.
• Mezzo-fresco: Halfdroge kalk, beperkte indringing.
• Fresco-secco: Droge wand, mechanische hechting via bindmiddelen.

Een verwante maar wezenlijk andere techniek is sgraffito. Hierbij wordt niet alleen met kleur gewerkt, maar met textuur door in verschillende lagen gekleurde pleister te krassen. Hoewel de materialen (kalk en pigment) overeenkomen, is het procedé grafisch in plaats van picturaal. Verwarring met moderne muurschilderingen ligt op de loer; hedendaagse 'murals' met acrylverf missen de dampopenheid die een authentiek fresco zo uniek maakt voor de bouwbiologie.

Stel je een groot plafondgewelf voor in een historisch stadhuis. Wie schuin tegen het licht in kijkt, ontwaakt de structuur van de bouwfasen. Je ziet dunne, haast onzichtbare naden in de pleisterlaag die de compositie doorkruisen. Dit zijn geen scheuren door zetting. Het zijn de grenzen van de 'giornate'. De stukadoor bracht elke ochtend precies genoeg verse kalkmortel aan voor de schilderbeurt van die dag. De schilder moest doorwerken. De kalk wacht niet. Halverwege de middag trekt de zuiging van de wand al merkbaar aan. Aan de hand van deze naden reconstrueert een bouwhistoricus exact de logistiek op de steiger van eeuwen geleden; waar de schilder begon en waar de dag eindigde.

In een vochtige kapel is een fresco vaak de enige overlevende decoratie. Waar moderne latex of olieverf door dampdruk van achteren allang als vellen van de muur zou zijn gedrukt, blijft het fresco intact. Het pigment is immers versteend. De wand blijft dampopen. Een restaurateur in een kelderruimte merkt dat het fresco meebeweegt met de vochthuishouding van het metselwerk zonder dat de hechting faalt. Dit is het directe gevolg van de carbonatatie. Het is geen laag op de muur, het is de muur zelf geworden.

Tijdens een inspectie van een beschadigde wandschildering in een landhuis rijst de vraag: is dit buon fresco of secco? De vakman kijkt naar de schade. Bladdert de kleur af in schilfers waarbij de pleisterlaag eronder schoon achterblijft? Dan is het secco. De mechanische hechting van het eigeel of de lijm heeft losgelaten. Is de kleur echter diep in de poriën van de kalk getrokken en slijt het alleen weg als de pleister zelf wegpoedert? Dan betreft het een authentiek fresco. Bij een krasproef zie je dat de kleur bij een fresco meerdere millimeters diep in de 'intonaco' zit, terwijl een secco-schildering slechts een micron-dunne film op het oppervlak vormt.

De Erfgoedwet bepaalt de spelregels. Zodra een fresco is opgenomen in een monumentaal pand, is de schildering door de nagelvaste verbinding onderdeel van het onroerend goed geworden. Slopen is uitgesloten. Restaureren mag alleen met een omgevingsvergunning voor de wijziging van een monument. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) hanteert hierbij strikte richtlijnen voor historische wandafwerkingen. Voor professionele restaurateurs fungeert de URL 4001 van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM) als de technische bijbel. Deze Uitvoeringsrichtlijn Historisch Stucwerk stelt harde eisen aan de samenstelling van de kalkmortels en de methodiek van herstel. Geen moderne gipspleister. Geen kunststofharsen. Materiaaltechnische compatibiliteit is hier geen suggestie, maar een vereiste voor de instandhouding van de monumentale waarde.

De zuiverheid van de grondstoffen is vastgelegd in de NEN-EN 459-1. Deze norm specificeert de eigenschappen van bouw- en luchtkalk. Voor een geslaagde carbonatatie, waarbij het pigment chemisch wordt ingekapseld, is het gebruik van de juiste zuiverheidsgraad kalk, zoals een CL 90-S, essentieel. De Arbowet kijkt ook mee over de schouder van de vakman. Verse kalkpleister is door de hoge pH-waarde een sterk bijtende stof. Direct huidcontact en inademing van kalkstof moeten volgens de geldende veiligheidsvoorschriften worden vermeden; persoonlijke beschermingsmiddelen zijn op de steiger simpelweg verplicht tijdens het aanbrengen van de intonaco.

De techniek is oeroud. Al rond 1500 v.Chr. pasten de Minoërs op Kreta pigmenten toe op natte kalk. Het was toen nog een intuïtief proces. De Romeinen professionaliseerden de methode echter tot een strikt technisch protocol. Vitruvius beschreef in zijn 'De Architectura' een systeem van maar liefst zes à zeven pleisterlagen om de wand te stabiliseren en een marmerachtige glans te bereiken. Drie lagen grove kalkmortel met zand, gevolgd door drie lagen fijne mortel met marmerstof. Een dergelijke opbouw is vandaag de dag ondenkbaar in de reguliere bouw. Kostbaar en tijdrovend.

In de middeleeuwen raakte de complexe meerlaagse systematiek in verval. De techniek versimpelde. Pas in de late dertiende eeuw, met Giotto als katalysator, herontdekte de bouwsector de precisie van het buon fresco. De belangrijkste innovatie was de overgang van de 'pontata' naar de 'giornata'. Waar men voorheen hele steigersecties tegelijk bepleisterde, schoof de focus naar dagetappes. Dit verhoogde de technische controle op de carbonatatie aanzienlijk. De introductie van papier in de veertiende eeuw veranderde de voorbereiding op de bouwplaats fundamenteel. De sinopia — een directe tekening op de grove onderlaag — maakte plaats voor spolvero en kartons. Hierdoor kon de compositie vooraf in het atelier worden uitgewerkt, wat de bouwtijd op de steiger verkortte.

Met de opkomst van olieverf in de zestiende eeuw verloor het fresco terrein. Olieverf bood een groter kleurbereik en was minder afhankelijk van de droogtijd van de muur. Toch bleef de techniek de standaard voor monumentale overheidsgebouwen en kerken vanwege de onverslaanbare integratie met de architectuur. Tegenwoordig is de historische ontwikkeling van het fresco vooral relevant binnen de restauratie-ethiek, waarbij de materiaalkundige zuiverheid van de kalkmortels weer teruggaat naar de principes van Vitruvius.

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Fresco_(schilderterm
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/fresco.shtml
• https://matrix-art.nl/index.php/fresco-schilderen/
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/secco.shtml
• https://www.joostdevree.nl/bouwkunde2/jpgs/stucco_lustro_6_km_97_18_bernice_crijns_www_kunstenaarsmateriaal_nl.pdf