Futurisme

In 1909 lanceerde Filippo Marinetti het futuristisch manifest. Een radicaal statement, inderdaad. Het verwierp alles traditioneel, elk nostalgisch verlangen. Schoonheid moest voortaan te vinden zijn in snelheid, in de brullende motor, de dynamiek van een opkomende industriële samenleving. Voor architecten betekende dit een breuk met het verleden, een zoektocht naar nieuwe vormentalen. Denk aan strakke lijnen, vloeiende, bijna bewegende, vormen, vaak met scherpe diagonalen die energie en vooruitgang uitstralen. Gebouwen moesten geen statische monumenten zijn, maar functionele, dynamische entiteiten, soms zelfs als een machine op zich. Het omarmde thema's als de stedelijke expansie, de belofte van technologie, de roes van beweging. Een compleet nieuwe esthetiek.

Hoe ziet dat er in de praktijk uit?

U herkent een futuristisch ontwerp niet aan ornamenten, maar aan de beweging die het suggereert. Stel u een gebouw voor dat haast van zijn plek lijkt te komen. Diagonale lijnen domineren; ze snijden door gevels heen, trekken de blik omhoog, of juist over de lengte, altijd voorwaarts. Ramen zijn vaak bandramen, langgerekt, de snelheid van de blik benadrukkend. Of het zijn juist scherpe, haast agressieve insneden in de massa. Materialen? Gewapend beton en staal, uiteraard. Deze worden niet verborgen, maar ingezet om die dynamische vormen te boetseren, vaak onverbloemd getoond in hun rauwe kracht.

Een futuristisch bouwwerk is, in essentie, een machine-esthetiek verheven tot architectuur. Functionaliteit dicteert de vorm, en die vorm roept vervolgens de sensatie van snelheid, van vooruitgang, van industriële daadkracht op. Denk aan uitkragende volumes die tarten met zwaartekracht. Terrassen die zich als vleugels uitstrekken. Bruggen die als aderen door een denkbeeldige metropool snijden, constant in beweging, zelfs wanneer ze stil staan. Het gaat om de dynamiek die uit elk detail spreekt.

Niet veel gebouwd, wel diepgaand gedacht. Dat kenmerkt het futurisme in de architectuur, inderdaad. Hoewel Filippo Marinetti's algemene manifest van 1909 de culturele toon zette voor de hele beweging, kreeg de bouwkunst pas echt een eigen, specifieke stem via de Italiaanse architect Antonio Sant'Elia.

Zijn revolutionaire 'Manifesto dell'Architettura Futurista' uit 1914, een jaar van grote maatschappelijke spanningen, het was een visionair, bijna agressief document. Sant'Elia verwierp daarin resoluut alle historische stijlen, alle ornamentiek. Hij pleitte voor een architectuur die organisch moest zijn, voortdurend in beweging, een reflectie van het moderne leven, de industriële productie, de toenemende complexiteit van transportnetwerken. Gebouwen moesten geen monumenten zijn die de geschiedenis eren, maar machines die functioneren, mee-evolueren met de tijd. Nieuwe materialen – gewapend beton, staal, glas – moesten de ongekende mogelijkheden bieden voor ongekende vormen.

Zijn meest invloedrijke werk? De 'Città Nuova' – letterlijk 'Nieuwe Stad'. Een reeks adembenemende tekeningen. Dit waren geen conventionele stadsplannen, nee. Het waren profetieën, bijna utopische visioenen, van een dynamische metropool. Verticale structuren die omhoog schoten, niveaus die elkaar kruisten, liftconstructies die prominent aan de buitenkant zichtbaar waren, bruggen en looproutes die de ruimte doorkliefden. Alles ademde snelheid, functionaliteit. Geen versiering, absolute breuk met het verleden. Het was een esthetiek van het nieuwe, van de toekomst die komen ging.

De realiteit bleek echter hardnekkig. Erg weinig van Sant'Elia's wilde visioenen is daadwerkelijk verrezen; de Eerste Wereldoorlog greep ingrijpend in, een wereld veranderde. Sant'Elia zelf sneuvelde vroeg in het conflict, een tragisch einde aan een veelbelovende carrière. Zo bleef het futurisme in de bouw hoofdzakelijk een theoretisch concept, een serie krachtige, invloedrijke tekeningen. Die invloed was echter immens. Het vormde een onmiskenbaar fundament, inspireerde latere generaties modernisten en functionalisten. De geest van dynamiek, de nadruk op nieuwe bouwmaterialen, de afkeer van het statische, het decoratieve. Dit alles legde de basis voor een groot deel van de 20e-eeuwse architectuur, een blauwdruk voor de toekomst die misschien niet direct gebouwd werd, maar wel de geesten vormde.

• https://kunstgeschiedenis.jouwweb.nl/beeldhouwkunst/20-eeuw1/futurisme1
• https://www.arthistoryproject.com/artists/antonio-santelia/
• https://en.wikipedia.org/wiki/Antonio_Sant%27Elia