Modernisme

De modernistische architectuur, daar waar het echt om ging, was een radicale afwijzing van wat daarvoor kwam. Weg met overbodige versieringen, die opsmuk; alles moest dienstbaar zijn aan de functie. Het is een filosofie, ja, maar vooral een praktische benadering van bouwen. Gebouwen, in de optiek van het modernisme, moesten efficiënte machines zijn voor wonen, werken of onderwijs. Die focus op functionaliteit bracht een heel nieuwe esthetiek met zich mee, of liever gezegd, het ontbreken van een conventionele esthetiek. Denk aan strakke, haakse lijnen, asymmetrische composities. Geen bakstenen sierranden of gecapitonneerde gevels. De bouwmeesters van die tijd omarmden met name de nieuwe, industriële materialen. Gewapend beton, staal, grote glasvlakken – ze boden ongekende mogelijkheden voor constructieve vrijheid en lichtinval. Dit maakte bijvoorbeeld die kenmerkende open plattegronden mogelijk, ruimtes die flexibel waren, vloeiend in elkaar overliepen. En dat alles zonder de opsmuk, de vorm volgt de functie, punt uit.

Het modernisme, een term die vaak als een allesomvattende paraplu fungeert, kende diverse uitingsvormen en interpretaties, niet zelden lokaal gekleurd. De meest prominente en invloedrijke variant wereldwijd was ongetwijfeld de Internationale Stijl. Die benaming, in de jaren dertig al door Henry-Russell Hitchcock en Philip Johnson gemunt, duidde op een universele esthetiek: strakke volumes, platte daken, gladde, onversierde gevels, vaak in wit of neutrale kleuren, en de nadruk op een heldere constructie. Het was een stijl die de grenzen van landen overschreed, van Le Corbusier in Frankrijk tot Mies van der Rohe in Duitsland en de Verenigde Staten. Men wilde een nieuwe architectuurtaal creëren die losstond van historische precedenten. Pure volumes, een revolutionaire gedachte toen.

Specifiek in Nederland vinden we de Nieuwe Zakelijkheid of het Nieuwe Bouwen. Deze Nederlandse stroming, strak verbonden met de ideeën van De Stijl en de Amsterdamse School (alhoewel die laatste meer expressief was), benadrukte eveneens functionaliteit en rationalisme. Denk aan de openheid en lichtheid van Rietvelds Schröderhuis, of de efficiënte wooncomplexen van Duiker. Hier zie je dezelfde grondbeginselen terug, maar met een eigen Nederlands karakter, vaak gericht op sociale woningbouw en volkshygiëne; een pragmatische invulling van het modernistische ideaal.

En dan hebben we de begripsverwarring, een klassieker. Het is cruciaal te begrijpen dat functionaliteit – de vorm volgt de functie – geen stijl op zich is, maar eerder een kernprincipe binnen het modernisme. Elk modernistisch gebouw streefde naar functionaliteit, maar niet elke functionele constructie is automatisch modernistisch in esthetiek. En, om de cirkel rond te maken, de reactie op het modernisme leidde tot het postmodernisme. Dat zag het licht vanaf de jaren zestig en zeventig, en keerde zich juist af van de universaliteit en de strakke dogma's van het modernisme. Het omarmde weer historische verwijzingen, decoratie en een zekere speelsheid, een direct antwoord op wat sommigen als de koude, dogmatische aard van het modernisme ervoeren. Waar modernisme één waarheid propageerde, omarmde postmodernisme de veelheid van waarheden.

Soms is de theorie helder, maar hoe herken je modernisme nu echt in het straatbeeld? Het zit vaak in de compromisloze aanpak, de eerlijkheid van het materiaal, de rechte lijn. Ziet u een gebouw en vraagt u zich af: 'Is dit modernisme?' Vaak volstaat een snelle blik op de details – of het gebrek daaraan. Stel, een kantoorgebouw domineert het straatbeeld. Geen enkele versiering. De gevel bestaat uit een strak raster van staalprofielen, daarachter metershoog glas, een transparantie die de constructie onthult. Het staal, het glas, ze zijn onverbloemd zichtbaar, integraal onderdeel van de esthetiek. En het dak? Plat, zonder overstek, een rechte lijn tegen de lucht. Dit schreeuwt functionaliteit, de constructie is eerlijk, niets wordt verborgen. Of neem dat woonhuis, wit gestuukt, met hoeken die lijken te zijn getekend met een passer. Grote rechthoekige vensters, vaak horizontaal georiënteerd, laten zeeën van licht binnen. Binnen geen gedetailleerde ornamenten, maar open ruimtes die in elkaar overlopen, flexibel in gebruik. De buitenmuur is glad, egaal, als een canvas. Elk element is doordacht om zijn functie te vervullen, niets meer, niets minder. Zelfs de balkons zijn puur functioneel, geen overdadige balustrades, alleen de essentie. Dan is er dat voormalige schoolgebouw uit de jaren vijftig. Een robuuste betonnen constructie, deels zichtbaar gelaten, met grote ramen die de lokalen overspoelen met daglicht. De indeling is helder, de gangen breed, de lokalen efficiënt ingericht. Geen toeters en bellen, maar een logische opbouw die het onderwijs moest faciliteren. De betonnen luifels boven de ramen? Die bieden zonwering, puur praktisch. Elk onderdeel draagt bij aan een helder doel.

Het modernisme is geen stijl die zomaar uit de lucht viel, nee, het was een direct gevolg van die enorme maatschappelijke en technologische omwentelingen rond de eeuwwisseling, de late 19e en vroege 20e eeuw. De industriële revolutie had alles veranderd: productiemethoden, materialen, de manier waarop mensen leefden en werkten. De oude architectuur, vol met tierelantijnen en historische verwijzingen, voelde plotseling gedateerd, irrelevant zelfs, voor een wereld die vooruit wilde.

Daar kwamen dan de nieuwe constructiematerialen om de hoek kijken: staal, gewapend beton, grote platen glas. Die gaven architecten ongekende vrijheid. Plotseling kon men grotere overspanningen maken, gebouwen veel lichter en transparanter ontwerpen. Constructieve eerlijkheid, daar ging het om; de constructie mocht gezien worden, ja, moest zelfs een onderdeel zijn van de esthetiek. Dit was een radicale breuk met de traditie van versluierende decoratie.

De beweging formaliseerde zich echt na de Eerste Wereldoorlog, een tijd waarin men behoefte had aan vernieuwing, aan een optimistische blik op de toekomst. Ideeën over functionaliteit en rationaliteit, vaak gepromoot door avant-gardistische kunstbewegingen, vonden hun weg naar de architectuur. Onderwijsinstellingen zoals het Bauhaus in Duitsland speelden een cruciale rol in het verspreiden van deze nieuwe principes. Daar werd geëxperimenteerd met standaardisatie, prefabricage en een geïntegreerd ontwerp van kunst en techniek.

Na de Tweede Wereldoorlog, met de gigantische behoefte aan efficiënte en snelle wederopbouw in heel Europa, kreeg het modernisme een enorme impuls. De principes van helderheid, functionaliteit en economie in materialen en arbeid waren precies wat men nodig had. Het werd de dominante bouwtaal, een universele, internationale stijl die stond voor vooruitgang, vernieuwing, en een zekere egalitaire visie op wonen en werken. Het gebouw als een efficiënte machine, dat was het ideaal dat wereldwijd werd nagejaagd.

• https://en.wikipedia.org/wiki/Modern_architecture
• https://en.wikipedia.org/wiki/Moderne_architecture
• https://www.architecture.com/explore-architecture/modernism
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Brutalisme
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/bouwstijl.shtml
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/postmodernisme.shtml