Nieuwe Zakelijkheid

Deze bouwstijl, u raadt het al, markeerde een scherpe breuk met het decoratieve van de jugendstil en het emotionele expressionisme. Het ging om een radicale stap richting pure zakelijkheid. Decoratie? Weg ermee. Ornamenten? Onnodig. Essentieel was de functie – "vorm volgt functie"; een mantra op de bouwplaats van destijds. Licht, lucht, ruimte; dit waren geen luxe, maar basisbehoeften die de architectuur diende te faciliteren. Denk aan die strakke, haast chirurgisch rechte lijnen, platte daken die een moderne uitstraling gaven, stalen raamkozijnen die grote glaspartijen mogelijk maakten, en een gladde, ononderbroken gevel. Met de introductie van nieuwe bouwtechnieken, zoals skeletbouw met gewapend beton, veranderde het spel compleet. Wanden verloren hun dragende functie, waardoor dunnere constructies en veel grotere, open gevelvlakken ontstonden. Glazen puien, wie had dat ooit zo vrijelijk durven toepassen?

Binnen de Nederlandse architectuurwereld worden de termen Nieuwe Zakelijkheid en Het Nieuwe Bouwen vaak haast als synoniemen gebruikt, en dat klopt voor een groot deel. Toch zit er een nuanceverschil, een onderscheid dat zeker van belang is voor de fijnproever. De Nieuwe Zakelijkheid omvatte breder; het was een algemene culturele en artistieke stroming, die niet alleen de bouwkunst raakte, maar ook disciplines als literatuur, schilderkunst en fotografie. Het was een mentaliteit, een afkeer van sentimenteel expressionisme en overdadige decoratie, een beweging naar objectiviteit en functionaliteit die zich op allerlei fronten manifesteerde.

Het Nieuwe Bouwen is daarentegen de specifieke architectonische uitingsvorm van die zakelijkheidsgedachte, louter en alleen toegepast op gebouwen, op de bouw. Dus, wanneer u het over de constructies heeft, de daadwerkelijke bouwwerken, dan is 'Het Nieuwe Bouwen' de meest accurate en gangbare term hier te lande.

Internationaal kwamen soortgelijke ideeën tot bloei onder andere noemers. Denk aan het 'Modernisme' of de 'Internationale Stijl', zoals die bijvoorbeeld in de Verenigde Staten bekend werd. Hoewel de Duitse 'Neue Sachlichkeit' wel degelijk raakvlakken had en de architectuur beïnvloedde, was dat primair een bredere culturele beweging in Duitsland zelf. Cruciaal is dus: Nieuwe Zakelijkheid als breed concept, Het Nieuwe Bouwen als de Nederlandse architectonische invulling. Het helpt verwarring te voorkomen, want elk land, elke context, kent zijn eigen specifieke invulling van zulke overkoepelende stromingen. Het was een tijd van grote veranderingen, en de terminologie is soms al net zo dynamisch als de ontwerpen zelf.

Hoe vertaalt die strakke theorie, dat functionalistische ideaal, zich nu concreet in de bebouwde omgeving? Want het concept is één ding, de tastbare realiteit een ander. Denk aan die gebouwen die nog steeds, soms meer dan een eeuw later, fris en modern aanvoelen door hun ogenschijnlijke eenvoud.

• U kent vast de Van Nellefabriek in Rotterdam; een schoolvoorbeeld. Geen tierelantijntjes hier, maar een functionele opzet met veel lichtinval dankzij de enorme glasgevels, ontworpen om de arbeidsproductiviteit te optimaliseren. De transparantie diende niet alleen de werkomgeving, ook de architectonische expressie.
• Of het Sanatorium Zonnestraal in Hilversum; daar waar de helende werking van licht en lucht, een kernidee van deze stroming, letterlijk in staal en glas werd gegoten. Witte, rechte lijnen, horizontale gevelbanden, grote raampartijen die patiënten maximale blootstelling aan de buitenlucht boden. Een gebouw als therapie, haast.
• Kijk eens naar de vele jaren '30 woonhuizen en appartementencomplexen in steden als Amsterdam (denk aan het Plan Berlage en de daaruit voortkomende architectuur) of Rotterdam, waar platte daken en stalen kozijnen plots de norm werden. Geen puntgevels, geen erkers met roedeverdeling, maar een strakke, minimalistische uitstraling. Vaak met bakstenen gevels, maar dan wel strak gemetseld zonder overstekken of decoratieve metselverbanden. De ‘functionele baksteen’, zeg maar.
• Ook de scholen en kantoorgebouwen uit die periode tonen dezelfde signatuur. Ruime klaslokalen met veel lichtinval, kantoren met efficiënte plattegronden. Alles ten dienste van de gebruiker en de primaire functie, zonder onnodige opsmuk. Een gebouw was een machine om in te wonen of te werken.

Deze voorbeelden tonen aan dat Het Nieuwe Bouwen, de architectonische uitwerking van de Nieuwe Zakelijkheid, niet zomaar een concept was; het was een concrete, radicale transformatie van hoe wij onze gebouwde omgeving ervaren. Functioneel, efficiënt, en bovenal eerlijk in zijn materialen en constructie. Geen doekjes voor het bloeden, maar pure architectuur.

De geschiedenis van de Nieuwe Zakelijkheid, een stroming die de Nederlandse architectuur diepgaand heeft beïnvloed, begint in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog. Een tijd van ongekende maatschappelijke en technologische veranderingen; de wereld snakte naar orde, naar efficiëntie. De behoefte aan grootschalige, betaalbare huisvesting was acuut, zeker in steden die razendsnel groeiden. Dit maatschappelijke ferment vormde de voedingsbodem voor een geheel nieuwe visie op architectuur.

Dit klimaat stimuleerde een radicale breuk met de decoratieve en historiserende bouwstijlen van voorheen. Ornamentiek? Dat vonden architecten en denkers overbodig, zelfs storend. Een nieuwe esthetiek diende zich aan, één waarin de vorm volledig ondergeschikt was aan de functie, waarin constructie en materiaal eerlijk getoond moesten worden. De technologische vooruitgang speelde hierin een sleutelrol. De toenemende beschikbaarheid van staalskeletten, gewapend beton en grote, machinaal geproduceerde glasplaten bood ongekende mogelijkheden. Muren verloren hun traditionele dragende functie, wat de weg vrijmaakte voor open plattegronden en immense raampartijen. Dat was niet zomaar een aanpassing, het was een revolutie in ruimtelijk ontwerp.

Deze ontwikkelingen leidden tot een internationale beweging, waarvan Het Nieuwe Bouwen de Nederlandse variant was. Architecten omarmden het concept van het gebouw als een ‘machine à habiter’, een functioneel instrument dat moest voldoen aan de eisen van de moderne mens. Standaardisatie, prefabricage en transparantie werden kernwaarden. De Nieuwe Zakelijkheid was geen vluchtige trend; het legde het fundament voor de moderne bouw. De principes ervan, ooit revolutionair, zijn tot op de dag van vandaag zichtbaar in de structuren en het denken over architectuur, hoe subtiel soms ook. Het heeft de manier waarop we bouwen – en over bouwen denken – voorgoed veranderd.

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Nieuwe_Zakelijkheid