Klapschijf
Definitie
Een klapschijf is een hijsschijf met een scharnierend zijvlak voor het eenvoudig inleggen van kabels, of een roterend schuurgereedschap bestaande uit overlappende lamellen.
Omschrijving
Toepassing en uitvoering
De uitvoering van werkzaamheden met een klapschijf hangt volledig samen met de gekozen variant. In de hijstechniek draait het proces om de snelle toegankelijkheid van de looprol. Men ontgrendelt de borging van de zijplaat, waarna deze via een scharnierpunt wegkantelt. De kabel of het touw wordt vervolgens zijdelings in de groef van de schijf gelegd. Dit voorkomt het tijdrovende proces van het doorrijgen van lange kabellengtes. Na het sluiten van de zijflank vormt de constructie weer een stabiel geheel, klaar voor belasting.
Bij de schurende variant staat de roterende beweging centraal. De schijf wordt op de as van een haakse slijper gemonteerd. Tijdens het draaien maken de lamellen contact met het oppervlak onder een specifieke hoek, vaak tussen de 15 en 30 graden. De dakpansgewijze opbouw zorgt voor een natuurlijke ventilatie. Hierdoor blijft de temperatuur van het werkstuk laag. De schurende werking is constant. Door de slijtage van de bovenste lamellen komt er telkens een nieuwe laag schuurkorrels bloot te liggen. Dit garandeert een gelijkmatige materiaalafname zonder dat de schijf snel verzadigt met slijpsel.
Geometrie en korrel bij de slijpvariant
Vormgeving van de lamellenschijf
In de metaalbewerking wordt de klapschijf, of lamellenschijf, geselecteerd op basis van zijn profiel. De vlakke variant, technisch aangeduid als Type 27, is bij uitstek geschikt voor het verfijnen van vlakke oppervlakken en het wegwerken van lasnaden op rechte stukken. Zoekt men meer agressiviteit? Dan komt de conische variant in beeld, bekend als Type 29. Door de lichte hoek van de lamellen wordt het contactoppervlak groter. Dit maakt het makkelijker om in hoeken te werken of flink wat materiaal weg te vreten zonder de machine onnatuurlijk te hoeven kantelen.
Materiaalkeuze van het schuurlinnen
De korrel bepaalt de prestatie. Zirkonium is het werkpaard voor regulier staal. Het is taai. Het slijpt zichzelf scherp. Voor roestvaststaal (RVS) prefereert de vakman echter keramische korrels. Deze blijven koeler. Hitte is de vijand van RVS; het materiaal verkleurt immers snel bij oververhitting. Aluminiumoxide is de budgetvriendelijke optie voor zachtere metalen of hout, maar de standtijd is beperkt. De achterplaat van de schijf is meestal van glasvezel, wat trillingen absorbeert, al komen kunststof dragers voor wanneer flexibiliteit belangrijker is dan stijfheid.
Constructieverschillen bij hijsklapschijven
Bevestiging en belasting
Bij het zwaardere hijswerk bepaalt de ophanging de variant. De klapschijf met haak is de meest mobiele versie. Snel aan te slaan aan een oogbout of een ketting. Voor permanente of veiligheidskritische installaties kiest men eerder voor een uitvoering met een harpsluiting of een boutverbinding. Dit voorkomt onbedoeld losschieten. Staal is hier de norm. De groef van de schijf moet exact passen bij de diameter van de gebruikte staaldraad of het touw. Een te krappe groef vreet de kabel op. Een te brede groef biedt onvoldoende steun, waardoor de kabel vervormt onder last.
Verschil met het vaste blok
Een klapschijf is technisch gezien een snatch block. Het onderscheid met een regulier blok zit puur in de toegankelijkheid. Waar een standaard katrol een gesloten huis heeft, beschikt de klapschijf over een zijplaat die openklapt. Soms is dit een simpele scharnierconstructie. Bij andere modellen draait de gehele zijflank rond de as. Het doel blijft gelijk: snelheid op de bouwplaats of het schip. Geen gedoe met het doorvoeren van meters kabel.
Praktijkvoorbeelden op de bouw en in de werkplaats
De snelle omloop bij hijswerk
Stel, een lierkabel is al volledig uitgerold en bevestigd aan een zware betonplaat. Halverwege de klus blijkt dat de kabel een schuurgang maakt langs een scherpe rand van een gemetselde muur. In plaats van de gehele kabel los te koppelen en door een gesloten katrol te rijgen, pakt de rigger een zware stalen klapschijf. Een snelle handeling ontgrendelt de borgbout. De zijplaat zwaait open. De kabel valt direct in de groef van het loopwiel. De schijf wordt met een harpsluiting aan een nabijgelegen stempel verankerd. Binnen een minuut loopt de lijn veilig en zonder wrijving langs de hindernis. Geen oponthoud. Direct resultaat.
Nabewerking van constructiestaal
Een metaalbewerker heeft de hoekverbindingen van een stalen portaal grof dichtgelast. De lasrupsen zijn dik en ontsierend. Hij pakt een haakse slijper voorzien van een conische klapschijf met zirkoniumkorrel. De schuine stand van de lamellen laat hem de slijper onder een comfortabele hoek houden. Vonkenregens slaan tegen de wand. Door de flexibiliteit van de schuurlagen vreet de schijf niet direct diepe happen uit het basismateriaal. Het oppervlak wordt egaal. De overgang tussen de kokerprofielen is na enkele gangen onzichtbaar geworden. Glad. Klaar voor de conservering.
Onderhoud op schepen
Aan boord moet een staaldraad van de davit worden vervangen. De kabel loopt door een complex stelsel van geleiders. Op een cruciaal punt waar de draad een hoek van negentig graden maakt, is een klapschijf gemonteerd. De technicus hoeft de nieuwe, stugge staalkabel niet door elk oog te wurmen. Hij klapt de schijven simpelweg open op de plekken waar de draad eromheen moet. Het bespaart manuren en voorkomt beschadigingen aan de nieuwe kabelmantel tijdens de montage.
Kaders voor hijsmiddelen en schuurgereedschap
Certificering en de Machinerichtlijn
De klapschijf valt, ongeacht de uitvoering, onder de Europese Machinerichtlijn. Dit betekent dat een CE-markering op het product essentieel is. Voor de hijsvariant is deze markering het bewijs dat het middel voldoet aan fundamentele veiligheidseisen. Bij verticaal transport is de NEN-EN 13157 de leidende norm. Deze norm stelt specifieke eisen aan handbediende hijswerktuigen, waaronder snatch blocks. Gebruikers moeten rekening houden met de wettelijke keuringsplicht. Een jaarlijkse inspectie door een deskundige is voorgeschreven. Hierbij wordt gecontroleerd op haarscheuren, vervorming van de scharnierpunten en de staat van de borging. Geen geldige keuring betekent simpelweg dat het middel niet ingezet mag worden op de bouwplaats.
Veiligheidsnormen voor lamellenschijven
Bij de roterende klapschijf regeert de NEN-EN 13743. Deze norm waarborgt de veiligheid van beklede schuurproducten. Fabrikanten zijn verplicht om de maximale omtreksnelheid en het maximaal toelaatbare toerental duidelijk op de schijf te vermelden. Vaak is dit beperkt tot 80 m/s. Het negeren van deze limieten is levensgevaarlijk. De schijf kan uit elkaar spatten. De Arbowet schrijft bovendien het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM's) voor tijdens het werken met deze gereedschappen. Oogbescherming is niet optioneel. Gehoorbescherming en stofmaskers zijn bij langdurige blootstelling eveneens wettelijk verankerd in de zorgplicht van de werkgever. Veilig werken begint bij de naleving van deze productnormen.
De evolutionaire splitsing van de klapschijf
De term klapschijf wortelt in twee totaal verschillende tijdperken van de techniek. Geen gezamenlijke oorsprong, wel een gedeelde naam door hun mechanische eigenschappen. In de maritieme sector en de vroege machinebouw was het snelle verloop van touwwerk cruciaal. Men kon niet blijven rijgen. De negentiende-eeuwse rigger greep naar het 'snatch block', een zware smeedijzeren constructie waarbij een scharnierende wang direct toegang gaf tot de schijf zonder het uiteinde van de tros te hoeven zoeken. Een puur praktische evolutie uit de noodzaak voor snelheid bij het laden van schepen en het oprichten van vroege staalconstructies. De overgang van hout en gietijzer naar hoogwaardig gesmeed staal maakte deze hijshulpen lichter en veiliger voor de moderne bouwplaats.
Ontstaan van de slijpvariant
De schurende variant is een kind van de naoorlogse materiaalkunde. Tot de jaren vijftig van de twintigste eeuw was de vakman aangewezen op starre slijpstenen of moeizaam handmatig schuren. Hard. Onvergeeflijk. En vooral: gloeiend heet voor het werkstuk. De technologische doorbraak kwam pas echt in de jaren zestig en zeventig met de introductie van de lamellenschijf. Men ontdekte dat het dakpansgewijs lijmen van stroken schuurlinnen op een drager een waaier-effect creëerde. De luchtstroom die tussen de lamellen ontstond tijdens het roteren, koelde het metaal direct af. Hierdoor verdween het risico op verbranding van het oppervlak. Wat begon als een experimentele oplossing voor de luchtvaartindustrie groeide uit tot de standaard in elke metaalwerkplaats. Van logge gietijzeren blokken in de haven naar de verfijnde keramische korrels op glasvezeldragers van nu. Een pad van pure mechanische noodzaak naar hoogwaardige materiaaloptimalisatie.
Meer over bouwkundige onderdelen en toebehoren
Ontdek meer termen en definities gerelateerd aan bouwkundige onderdelen en toebehoren
