Lashamer

Bij lasprocessen waarbij gebruik wordt gemaakt van een vloeimiddel, zoals bij het booglassen met beklede elektrode (BMBE), ontstaat er tijdens het stollen van het smeltbad een beschermende slaklaag. Deze laag moet na afloop worden verwijderd om de kwaliteit van de lasnaad te kunnen beoordelen. De lashamer, in de praktijk vaak lasbikhamer genoemd, is hiervoor het aangewezen instrument. Door de brosse structuur van de afgekoelde slak is een gerichte mechanische schok meestal voldoende om de laag te doen barsten en los te laten van het onderliggende metaal. Het is een simpel instrument. Toch is het essentieel voor de visuele inspectie op porositeit of randinkarteling. Zonder het grondig schoonbikken van de lasrups blijft de lasser blind voor mogelijke defecten in de verbinding. Een schone las is de basis voor elke constructieve veiligheid.

Het bikken start direct nadat de slaklaag haar vloeibare vorm heeft verloren en is gestold tot een brosse massa. Men hanteert de hamer met korte, gecontroleerde slagen op de lasnaad. De puntige zijde dringt hierbij door tot in de overgangszones tussen het lasmetaal en het moedermateriaal. Daar zit de slak vaak hardnekkig vast. Voor de vlakkere delen van de lasrups wordt de beitelzijde gebruikt. Door de mechanische schokwerking barst de brosse laag onmiddellijk.

De techniek berust op het teweegbrengen van trillingen die de hechting van de glasachtige slak verbreken. Splinters springen weg. Het is een wisselwerking tussen gericht tikken en het mechanisch loswrikken van de verontreiniging langs de flanken van de las. Bij meerlaagse verbindingen is deze handeling na elke individuele lasgang vereist. Restanten worden weggebroken. De beweging volgt de lijn van de verbinding. De actie legt de feitelijke metaalstructuur volledig bloot. Geen enkele lasgang blijft onbehandeld.

De standaard lashamer kent verschillende gedaantes, waarbij de steel vaak het meest opvallende verschil vormt. Men kiest doorgaans tussen een traditionele houten steel of een stalen steel voorzien van een spiraalveer. Deze veersteel fungeert als schokdemper. Het reduceert de belasting op de pols aanzienlijk tijdens een lange werkdag. In de volksmond wordt dit type simpelweg de bikhamer genoemd, een term die in de werkplaats vaker valt dan de formele benaming.

Een cruciaal onderscheid ligt in de materiaalsamenstelling van de hamerkop:

• Koolstofstalen lashamers: De meest gebruikte variant voor algemeen constructiestaal.
• Roestvaststalen (RVS) lashamers: Onmisbaar bij het lassen van corrosiebestendige materialen. Het gebruik van een reguliere stalen hamer op een RVS-lasnaad laat microscopisch kleine ijzerdeeltjes achter. Dit veroorzaakt onvermijdelijk vliegroest en tast de integriteit van de RVS-constructie aan.

Voor industrieel gebruik of bij zeer volumineuze lasnaden volstaat handkracht soms niet. Hier komt de pneumatische bikhamer in beeld. Dit persluchtgereedschap neemt de fysieke arbeid over door met een hoge slagfrequentie de slak te verwijderen. Hoewel effectief, mist de machine de tactiele controle die een handmatige lashamer biedt bij fragiele lasrupsen. Men moet dit instrument niet verwarren met de naaldbikhamer. Waar de lashamer met één punt of beitel slaat, gebruikt de naaldbikhamer een bundel onafhankelijk bewegende stalen naalden. Dat is effectiever voor het reinigen van grotere, grillige oppervlakken maar minder nauwkeurig voor de directe controle van de lasnaad.

Stel je een lasser voor op een steiger bij een staalconstructie. Hij trekt een rups met een beklede elektrode op een zware kolom. Zodra de boog dooft, zie je de grijze, glasachtige slaklaag die de las beschermt tegen de buitenlucht. Hij pakt zijn lashamer met de spiraalveer-steel. Enkele gerichte tikken met de puntige zijde en de slak springt weg. Hij gebruikt de beitelkant voor de bredere delen. Zo ziet hij direct of de las goed is gevloeid.

In een werkplaats waar roestvast staal wordt verwerkt, gaat het er anders aan toe. De vakman pakt hier specifiek de RVS-lashamer. Een gewone stalen hamer zou microscopische ijzerdeeltjes achterlaten op het kostbare materiaal. Dat is vragen om vliegroest. De afwerking blijft door de juiste hamerkeuze volledig corrosiebestendig.

Bij een dikke V-naad in een machineonderdeel is de lashamer tussen elke lasgang onmisbaar. De lasser bikkt na de eerste 'run' de diepe flanken van de naad zorgvuldig schoon. Hij moet zeker weten dat er geen slakresten achterblijven in de hoeken. Gebeurt dit wel? Dan vloeit de tweede laag niet goed samen met de eerste. Dat veroorzaakt een zwakke plek in de constructie. De hamer legt de basis voor de volgende, foutloze laag.

Ook bij een snelle inspectie op een bouwplaats zie je de hamer vaak. De opzichter tikt een oude verflaag weg bij een verdachte lasverbinding. De scherpe punt slaat door de verf en roest heen. Het metaal komt bloot te liggen. Een scheurtje wordt direct zichtbaar. Snel. Doeltreffend.

Wettelijke kaders en inspectienormen

De Arbowet stelt scherpe eisen aan veilig werken met handgereedschap. Slakfragmenten vliegen onvoorspelbaar weg tijdens het bikken. Snel en venijnig. Daarom is oogbescherming onder het Arbobesluit artikel 8.1 simpelweg verplicht en mag de vakman dit nooit negeren. De kwaliteit van een constructie leunt bovendien zwaar op de NEN-EN-ISO 17637. Deze norm schrijft dwingend voor dat elke lasverbinding volledig vrij moet zijn van slak en overige verontreinigingen voordat een visuele inspectie ook maar officieel kan beginnen. Een onreine las maakt de keuring ongeldig, punt uit.

In de context van de EN 1090 voor staalconstructies is het grondig reinigen van elke individuele laslaag essentieel om aan de strenge eisen van de executieklassen te voldoen en de structurele veiligheid te garanderen. Gebrek aan zorgvuldigheid leidt tot slakinsluitingen die de lasser later duur komen te staan bij een ultrasoon of röntgenonderzoek. Dergelijke defecten vallen buiten de strikte acceptatiecriteria van de ISO 5817. Een simpele tik met de lashamer bepaalt hier feitelijk de grens tussen een kostbare afkeur en een veilige, gecertificeerde verbinding.

Ontstaan uit industriële noodzaak

De lashamer vond zijn oorsprong pas echt toen de metaalwereld begon te vonken. Letterlijk. Begin twintigste eeuw. Vóór die tijd was smeden de standaard. Vuur en aambeeld. Geen vloeimiddel, dus geen slak. Dat veranderde radicaal toen de Zweedse ingenieur Oscar Kjellberg in 1904 de beklede elektrode patenteerde. Een revolutie. De bekleding vormde een beschermende gaswolk, maar liet na stolling een glasharde korst achter op het metaal. De lasser zat met een probleem. De slak moest weg om de kwaliteit van het werk te zien. Arbeiders smeedden aanvankelijk hun eigen gereedschap uit afgedankte vijlen of restjes hard staal om de korst weg te bikken. Een puntige kant voor de nauwe hoekjes. Een platte kant voor de lange rupsen. De vorm volgde de functie, direct op de werkvloer van de vroege scheepswerven.

Ergonomie kwam veel later. In de decennia na de Tweede Wereldoorlog nam de schaal van staalconstructies exponentieel toe. Kilometers aan lasnaden. De constante mechanische schokken zorgden voor gewrichtsklachten bij lassers. De introductie van de stalen steel met de karakteristieke spiraalveer was een antwoord op deze fysieke belasting. Het absorbeerde de trillingen. Een simpele maar doeltreffende innovatie die de standaard werd in elke werkplaats. Met de opkomst van de procesindustrie en het gebruik van roestvast staal in de jaren zestig en zeventig evolueerde de hamer verder. De standaard stalen hamer bleek ineens een bron van besmetting. IJzerdeeltjes veroorzaakten roest op RVS. Dit dwong fabrikanten tot het produceren van specifieke roestvaststalen varianten. Zo groeide een rudimentair stuk gereedschap mee met de technische eisen van de moderne constructiebouw. Van zelfgesmeed hulpstuk naar een genormeerd precisie-instrument.

• https://www.stahlwerk-schweissgeraete.de/schlackehammer-300g-nl