Leemwand

Leem is een van de oudste bouwmaterialen die de mensheid kent en blijft relevant door zijn unieke bouwfysische kwaliteiten. In de kern is het een ongebakken mengsel waarbij klei als bindmiddel fungeert voor de overige bestanddelen zoals zand en silt. Een leemwand is niet louter een scheiding tussen ruimtes; het fungeert als een thermische en hygroscopische batterij. Het materiaal heeft het vermogen om vocht uit de lucht op te nemen wanneer de luchtvochtigheid hoog is en dit weer af te geven bij droogte. Dit zelfregulerende mechanisme zorgt voor een stabiel en gezond binnenklimaat. Bovendien biedt de hoge densiteit van leem uitstekende geluidsisolerende eigenschappen en een aanzienlijke thermische massa, waardoor ruimtes in de zomer koel blijven en in de winter stralingswarmte effectief vasthouden.

De realisatie van een leemwand hangt nauw samen met de gekozen constructiemethode. Massieve wanden verrijzen vaak via de stampleemtechniek. Hierbij gaat aardvochtige leem in een stevige bekisting en wordt deze laag voor laag gecomprimeerd, handmatig of mechanisch, tot de gewenste dichtheid is bereikt. Een intensief proces. Bij houtskeletbouw of renovaties kiest men eerder voor een gelaagde opbouw op dragers zoals rietmatten, leemstenen of houtwolplaten. De interactie tussen de ondergrond en het mengsel bepaalt hier de stabiliteit.

Toepassing van lagen

De aanpak bij leemstucwerk verschilt wezenlijk van massieve bouw. Men brengt de leem in fasen aan, te beginnen met een grove onderlaag waarin vaak stro of vlas voor extra interne wapening is verwerkt. Deze basislaag moet voldoende ruw blijven voor de mechanische hechting van de opvolgende lagen. Daarna volgt de finishlaag. De dikte van deze lagen varieert afhankelijk van de gewenste thermische buffer en de staat van de ondergrond. Soms wordt er gewerkt met een wapeningsgaas van jute of glasvezel om spanningen bij overgangen van verschillende materialen op te vangen.

Het droogproces bepaalt het uiteindelijke succes van de uitvoering. Water moet gelijkmatig uit het materiaal trekken. Gebeurt dit te snel door directe zoninstraling, tocht of excessieve hitte? Dan verschijnen er onvermijdelijk krimpscheuren. Te traag is ook een risico. Ventilatie en temperatuurbeheersing zijn daarom tijdens de gehele uitvoering onlosmakelijk verbonden met het fysieke verwerkingsproces van de leem. Het materiaal blijft tijdens de verwerking plastisch en laat zich langdurig bewerken, totdat de verdamping van het aanmaakwater de wand zijn definitieve hardheid geeft.

Massief of samengesteld. De stampleemwand, internationaal vaak aangeduid met de Franse term pisé, vormt de meest robuuste variant waarbij de wand volledig uit gecomprimeerde aarde bestaat. Geen hulpconstructie nodig. Alleen de bekisting die na het stampen direct wordt verwijderd. Daartegenover staat de wand van leemstenen. Ongebakken kleiblokken, ook wel adobe genoemd, die men metselt met een specifieke leemmortel. Deze methode is ideaal voor wie thermische massa wil toevoegen zonder de complexe bekisting van stampleem.

Vitselwerk is de traditionele variant. Een vlechtwerk van wilgentenen of houten latten fungeert als drager voor een mengsel van leem en stro. Je komt dit voornamelijk tegen bij de restauratie van historische vakwerkpanden. In de moderne woningbouw ziet men vaker de leembouwplaat. Deze geprefabriceerde elementen van leem en riet of glasvezelwapening laten zich verwerken als gipsplaten. Snelle montage. Direct resultaat. Geen wekenlange droogtijd op de bouwplaats.

Het is essentieel om onderscheid te maken tussen basisleem en leemfinish. Basisleem is grof. Het bevat grotere zandkorrels en vaak strovezels voor de nodige laagdikte en stabiliteit. Leemfinish daarentegen is een flinterdunne toplaag, slechts enkele millimeters dik, die in diverse natuurlijke kleuren beschikbaar is door het gebruik van specifieke pigmenthoudende kleisoorten. Soms ontstaat er verwarring met kalkstuc. Hoewel beide ademend zijn, is de binding fundamenteel anders; leem droogt door verdamping, terwijl kalk chemisch uithardt door de opname van CO2.

Daarnaast bestaan er varianten zoals vet en schraal. Dit heeft niets met voeding te maken. Het duidt op het kleigehalte. Een vette leem bevat veel klei en vertoont sneller krimpscheuren, terwijl een schrale leem meer zand bevat en stabieler maar minder bindkrachtig is. De kunst van de verwerker ligt in het vinden van de juiste balans tussen deze uitersten.

Stel je een zolderrenovatie voor in een stadswoning. In plaats van standaard gipskarton schroeft de vakman leembouwplaten tegen het houten regelwerk. Direct resultaat. De akoestiek in de voorheen galmende ruimte verandert op slag; het geluid wordt zachter, minder fel. Geen wekenlange droogtijden zoals bij dikke stuclagen, maar een snelle montage die direct klaar is voor een dunne finishlaag.

Een ander beeld. Een moderne woonkamer met een grote houtkachel. De wand achter de kachel is opgetrokken uit massieve leemstenen. Terwijl de kachel brandt, slokt de wand de hitte op. De kamer raakt niet oververhit. Pas uren nadat het vuur is gedoofd, geeft de leem de opgeslagen energie langzaam als stralingswarmte terug aan de ruimte. De muur fungeert hier letterlijk als een thermische accu.

In badkamers zie je vaak de combinatie van tegels en leem. Alleen in de douchecabine zitten tegels. De overige wanden? Die zijn afgewerkt met leemstuc. Na een warme douche beslaat de spiegel niet. De wanden trekken de overtollige waterdamp razendsnel uit de lucht. Zodra de bewoner een raam opent, staat de leem het vocht weer af. Een constante, natuurlijke vochtregulatie zonder mechanische ventilatie die op volle toeren moet draaien.

Restauratie van een historisch vakwerkhuis vraagt om een andere aanpak. De vakman vlecht wilgentenen tussen de eiken balken. Dit vitselwerk wordt handmatig besmeurd met een mengsel van vette leem en gehakt stro. Een arbeidsintensieve klus. Maar het resultaat is een wand die flexibel genoeg is om de werking van het oude hout op te vangen zonder te barsten.

De juridische basis voor het bouwen met leem in Nederland ligt verankerd in het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). Er bestaat geen specifieke 'leemparagraaf', maar een leemwand moet simpelweg voldoen aan de algemene prestatie-eisen voor veiligheid, gezondheid en milieu. Brandveiligheid is hierbij een cruciaal aspect. Omdat leem een anorganisch en onbrandbaar materiaal is, valt het doorgaans in de hoogste Europese brandklasse (Euroklasse A1). Dit vergemakkelijkt het voldoen aan de eisen voor de weerstand tegen branddoorslag en brandoverslag (WBDBO) tussen verschillende compartimenten.

Constructief gezien is de situatie complexer. Voor dragende leemconstructies ontbreken specifieke Nederlandse NEN-normen. Constructeurs en toezichthouders vallen daarom in de praktijk terug op de Duitse DIN-normering voor de leembouw. Deze worden internationaal erkend als de stand der techniek. Relevant zijn met name:

• DIN 18945: Eisen aan leemstenen voor metselwerk.
• DIN 18946: Specificaties voor leemmortels.
• DIN 18947: Normen voor leemstucmortels.

Hoewel een DIN-norm in Nederland geen directe wet is, biedt het volgen van deze standaarden een onderbouwde methode om aan de zorgplicht van het BBL te voldoen. Daarnaast speelt de Milieuprestatie Gebouwen (MPG) een steeds grotere rol bij de vergunningverlening. Leemwanden scoren hierin zeer gunstig door de lage milieukostenindicatie (MKI). Het materiaal is vaak lokaal winbaar en vraagt nauwelijks procesenergie, wat helpt bij het behalen van de wettelijke grenswaarden voor de totale milieubelasting van een bouwwerk. Bij restauraties van rijksmonumenten gelden bovendien specifieke richtlijnen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), waarbij het behoud van historische technieken zoals vitselwerk vaak een randvoorwaarde is.

Leem is geen noviteit. Het vormt de basis van de eerste sedentaire beschavingen in Mesopotamië en de Indusvallei. Duizenden jaren lang was ongebakken aarde wereldwijd de standaard voor woningbouw. In Europa kende de techniek een sterke regionale differentiatie. Waar men in Frankrijk de stampleemtechniek (pisé) perfectioneerde, domineerde in de Lage Landen het vitselwerk binnen de vakbouw. Een vlechtwerk van wilgentenen, handmatig besmeurd met een mengsel van vette klei en stro. Functioneel. Lokaal beschikbaar. Maar ook kwetsbaar voor erosie.

De achttiende eeuw markeerde een technische omslag. De Franse architect François Cointeraux rationaliseerde de stampleembouw in zijn traktaten. Hij promootte het als een brandveilig en goedkoop alternatief voor de toenmalige houtbouw in stedelijke gebieden. Deze systematiek tilde leem van een puur ruraal ambacht naar een bouwkundige discipline. Toch verloor het materiaal terrein tijdens de industriële revolutie. De opkomst van de ringoven maakte baksteen goedkoop. Portlandcement bood een snelheid en voorspelbaarheid die de trage, weersafhankelijke droogtijd van leem in de grootschalige woningbouw volledig overvleugelden. Leem werd synoniem met armoede.

Sinds de jaren zeventig ondergaat de leemwand een technologische renaissance. De focus verschoof van bittere noodzaak naar hoogwaardig bio-based bouwmateriaal. Innovaties in prefabricage hebben de traditionele barrières weggenomen. Denk aan de leembouwplaat. Snelle droging. Constante kwaliteit. Vandaag de dag is de evolutie van de leemwand onlosmakelijk verbonden met de transitie naar een circulaire bouweconomie en de groeiende wetenschappelijke onderbouwing van dampopen gebouwschillen.

• https://www.de12ambachten.nl/beter1x/beter1x134-09-08-warmteaccu.php
• https://www.eigenwijsbouw.nl/blog/kalk-of-leemstuuk-een-woning-voorbij-het-cement/
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Leem
• https://www.sambis.nl/dam/DAM/2_1046777_PDF/GV2012nr14.pdf
• https://www.dbnl.org/tekst/olst003uilk02_01/olst003uilk02_01_0019.php