Nokplaat
Definitie
Een geprofileerd of gezet element van metaal of kunststof dat de horizontale snijlijn tussen twee dakvlakken aan de bovenzijde waterdicht afsluit en de onderliggende constructie beschermt.
Omschrijving
Toepassing en uitvoering
Uitvoering in de praktijk
De montage van een nokplaat geschiedt pas nadat de dakvlakken volledig zijn voorzien van profilering of beplating. Men lijnt de elementen nauwkeurig uit over de horizontale as waar de dakschilden elkaar ontmoeten. Het proces start meestal bij de kopgevel. Bij het positioneren is de onderlinge overlap tussen de afzonderlijke plaatdelen cruciaal voor de uiteindelijke waterdichtheid; de legrichting wordt hierbij vaak bepaald door de heersende windrichting om inwatering op de naden te minimaliseren.
Om de openingen tussen de profilering van de dakplaten en de vlakke flenzen van de nokplaat te dichten, worden profielvullers aangebracht. Deze vormvaste schuimstroken vullen de welvingen op. Zo krijgt stuifsneeuw geen kans. De fysieke fixatie vindt plaats door de plaat met zelftappende schroeven vast te zetten op de kronen van de onderliggende profielplaten. Men boort door de nokplaat en de bovenste profilering heen, rechtstreeks in de gordingen of de speciaal hiervoor aangebrachte nokgording. Een afdichtingsring onder de schroefkop garandeert een lekbestendig boorgat. Bij zadeldaken wordt de hoek van de nokplaat in de fabriek of ter plekke gezet om exact aan te sluiten op de dakhelling. Soms past men verjongde nokken toe die in elkaar schuiven voor een vloeiende overgang. De verbinding moet star genoeg zijn tegen windbelasting, maar tegelijkertijd de thermische uitzetting van de metalen delen kunnen opvangen zonder dat de schroefgaten uitscheuren.
Vormvarianten en profilering
Niet elke nok is gelijk. De meest basale vorm is de vlakke nokplaat, simpelweg een op maat gezette hoek van plaatstaal. Strak en functioneel. Bij een getande nokplaat — ook wel een gekartelde nok genoemd — zijn de randen echter fabrieksmatig uitgestanst in de exacte vorm van de dakplaatprofilering. Dit elimineert de noodzaak voor losse profielvullers en oogt rustiger. Een technisch superieure oplossing voor wie van precisie houdt. Geen kieren, geen gedoe.
In situaties waar ventilatie van de spouw of de dakconstructie cruciaal is, kiest men voor de geventileerde nok. Deze variant voorkomt condensvorming onder de platen door een constante luchtstroom mogelijk te maken via ingebouwde ventilatiesleuven, die zo zijn ontworpen dat inregenen vrijwel onmogelijk is. Voor de esthetiek bestaat er de ronde nok. Deze verzacht de scherpe kniklijn van de dakvorst en wordt vaak gezien bij industriële gebouwen of stallen met een hoogwaardige afwerking. Ronde vormen breken de strakke lijnen.
Begripsverwarring en materiaalonderscheid
Hoewel de termen soms door elkaar vloeien, is het onderscheid met de nokvorst essentieel. Een nokvorst is een zwaar element van keramiek of beton voor een traditioneel pannendak; de nokplaat is specifiek zetwerk van dun metaal of kunststof. Speciaal voor geprofileerde platen. Ook de termen 'nokstuk' of 'nokprofiel' duiken vaak op in bestekken. Ze refereren meestal naar hetzelfde product, mits de materiaalspecificatie overeenkomt. Metaal versus kunststof. Een wereld van verschil in uitzettingscoëfficiënt. Let daarop bij de montage.
Soms ziet men de verjongde nokplaat. Hierbij is één uiteinde iets smaller geknepen zodat de platen naadloos in elkaar schuiven zonder dat er een dikke prop materiaal ontstaat op de overlap. Dat werkt sneller. En het resultaat is strakker. Windveer-integraties komen ook voor, waarbij de nokplaat aan de uiteinden van het dak direct overgaat in de zijdelingse afwerking. Eén systeem. Minder kans op lekkage.
Praktijksituaties
Een grootschalige bedrijfshal in de polder. De staalbouwer hanteert antracietgrijze nokplaten van zes meter lengte. De hoek is in de fabriek exact op 15 graden gezet. Precies de helling van de gemonteerde sandwichpanelen. Windvlagen krijgen geen vat op de overlap, omdat de platen tegen de heersende windrichting in zijn gelegd.
Renovatie van een kapschuur. De oude asbestvrije golfplaten liggen er strak op. Nu de afwerking nog. Hier kiest de vakman voor een getande nokplaat. De uitgestanste profilering valt als een puzzelstuk over de golven van het dakvlak. Geen gedoe met losse schuimstroken die na verloop van tijd wegwaaien of door vogels worden weggepikt. Een onwrikbare barrière.
Architectonische woning met een strakke felsdak-uitstraling. De nokplaat is hier meer dan een functioneel sluitstuk. Uitgevoerd in dezelfde plastisol coating als de zijgevels vormt het de visuele ruggengraat van het ontwerp. Details maken het verschil. De geventileerde nok laat de kapconstructie ademen en voert vocht af, terwijl de esthetiek behouden blijft. Een monolithisch geheel.
Het tuinkantoor van een handige doe-het-zelver. De laatste handeling aan de kap. De nokplaat wordt vastgezet met rvs-schroeven, voorzien van diepzwart gekleurde EPDM-ringen. Een kleine investering. Maar cruciaal om de houten gordingen eronder de komende dertig jaar kurkdroog te houden.
Kaders en normering
Kaders en normering
Zonder regels waait alles weg. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) is onverbiddelijk als het gaat om de waterdichtheid van de gebouwschil; een dak moet simpelweg waterdicht zijn. De nokplaat vormt hierin de cruciale sluitpost. NEN 2778 dient als de technische meetlat voor de vochtwering. Deze norm bepaalt of een aansluiting de tand des tijds en de Nederlandse regenval doorstaat. Maar water is niet het enige gevaar. Windzuiging aan de nok is enorm. De krachten zijn daar vaak het grootst.
NEN-EN 1991-1-4 schrijft de rekenmethode voor deze windbelastingen voor. De schroefafstand en het type bevestigingsmiddel moeten deze krachten kunnen opvangen. Punt. Voor de fabrikant is NEN-EN 14782 leidend. Dit is de productnorm voor zelfdragende metalen platen voor dakbedekking en gevelbekleding. Zonder een geldige CE-markering volgens deze norm komt een professionele nokplaat de bouwplaats niet op. Brandveiligheid speelt eveneens een rol. De vliegvuurbestendigheid van het totale daksysteem wordt vaak getoetst conform NEN 6063. Een nokplaat moet voorkomen dat vliegvuur de onderliggende, soms brandbare, isolatie bereikt. Veiligheid boven alles.
Historische ontwikkeling
Van loodzware nokvorsten naar vederlicht staal. De opkomst van de industriële bouw in de negentiende eeuw eiste direct nieuwe oplossingen voor de horizontale noklijn. Traditioneel metselwerk met kalkmortel volstond simpelweg niet meer op de eerste generaties gegolfde ijzerplaten. Men greep aanvankelijk naar loodslabben of ambachtelijk zinkwerk om de kier te dichten. Dat veranderde snel. Massaproductie maakte de weg vrij voor de geprofileerde nokplaat zoals wij die nu kennen. Functioneel. Snel te monteren. Een radicale breuk met het verleden.
In de wederopbouwperiode domineerden asbestcement-elementen het agrarische landschap. Star en broos, maar effectief tot het verbod eind vorige eeuw de sector dwong tot materiaaltechnische innovatie. Staal nam het stokje over. De introductie van het Sendzimir-verzinkproces legde de basis voor de huidige corrosiebestendigheid, al duurde het tot de jaren '70 voordat hoogwaardige kunststofcoatings de standaard zetten voor de utiliteitsbouw. Moderne computergestuurde zetbanken transformeerden de simpele V-vorm daarna tot complexe, geventileerde profielen. Het gaat nu niet meer om louter dichtmaken. Het is systeemintegratie. De evolutie van een simpel afdekplaatje naar een essentieel component in de luchtdichte gebouwschil is hiermee voltooid.
Meer over bouwkundige onderdelen en toebehoren
Ontdek meer termen en definities gerelateerd aan bouwkundige onderdelen en toebehoren
