Stramitplaat

Stramitplaten, eens een veelgezien fenomeen in de bouw, werden destijds vaak ingezet als dakplaat, voor wandbekleding, of als plafond. Ze waren in de jaren '60 en '70 populair, vooral door hun veronderstelde isolerende eigenschappen. Een revolutionair concept, zo leek het wel. Hoewel die thermische prestaties naar de huidige standaarden bescheiden zijn, was het destijds een waardevolle bijdrage aan energie-efficiëntie. Een cruciaal nadeel van deze platen is echter hun onverbiddelijke gevoeligheid voor vocht, wat onvermijdelijk leidt tot verlies van structurele integriteit en, zeer onaangenaam, een kenmerkende muffe geur.

De uitvoering met Stramitplaten kenmerkte zich door de relatief eenvoudige montage van de prefab elementen. In de praktijk werden de platen direct op een aanwezige draagconstructie geplaatst. Voor daken betekende dit bijvoorbeeld een plaatsing op gordingen of sporen, waarna de platen de basis vormden voor de afwerking van de dakopbouw. Bij wand- en plafondconstructies, waar een snelle afwerking gewenst was, bevestigde men deze platen rechtstreeks op een houten regelwerk of metalen profielen. De verankering gebeurde doorgaans met gangbare bevestigingsmiddelen uit die tijd. Eenmaal gemonteerd, vormden ze een vlakke ondergrond. Deze werd dan verder afgewerkt, bijvoorbeeld met stucwerk of ander plaatmateriaal, om de gewenste esthetiek en functionaliteit van de ruimte te realiseren. Een proces zonder al te veel poespas; functioneel en rechttoe rechtaan voor die tijd.

De achilleshiel van de Stramitplaat is onmiskenbaar zijn hygroscopische aard. Water, in welke vorm dan ook, vormt de directe aanleiding tot een cascade van ongewenste effecten. Meestal begint het met vochtindringing: lekkages in een verouderde dakbedekking, doorslaand vocht via de gevel, of zelfs langdurige condensatie door onvoldoende ventilatie in de spouw of dakconstructie. Ook bouwvocht, dat na oplevering onvoldoende de constructie heeft kunnen verlaten, kan een broedplaats vormen voor problemen. Zodra het stro, de kern van de plaat, verzadigd raakt met vocht, verliest het zijn structurele stevigheid. De vezels zwellen, de interne cohesie neemt af. De plaat wordt zacht, buigzaam, en verliest zijn oorspronkelijke vormvastheid. Dat is nog maar het begin. Deze vochtige omgeving creëert ideale omstandigheden voor microbiologische groei, met name schimmels en bacteriën. Organisch materiaal in overvloed. Deze micro-organismen voeden zich met het stro en de lijmstoffen, wat resulteert in een progressieve afbraak van het plaatmateriaal. Het directe gevolg is vaak een penetrante, muffe geur die zich verspreidt door de omringende ruimtes, soms zelfs jarenlang aanwezig. Visueel manifesteert de degradatie zich door verkleuringen, zichtbare schimmelplekken op het oppervlak, en het loslaten van de papieren of kartonnen afwerking. Eventueel aangebracht stucwerk of andere afwerklagen vertonen dan scheurvorming, blaasvorming of complete hechtingverlies. Uiteindelijk kan de draagkracht van de plaat, indien deze constructief belast werd, ernstig verminderen, resulterend in doorbuiging of zelfs bezwijken van delen van de constructie. Een sluipend proces, dat is het.

De term 'Stramitplaat' is in de loop der tijd een generieke aanduiding geworden voor dit specifieke type bouwmateriaal, hoewel het oorspronkelijk een merknaam was. Een fenomeen dat we vaker zien in de bouw, waar een productnaam synoniem wordt met de soort. Parallel hieraan gebruikte men ook de meer beschrijvende termen 'stroplaat' of 'halmplank', die beide direct verwezen naar de kern van het materiaal: geperst stro. Het product zelf, de Stramitplaat, kenmerkte zich door een vrij consistente opbouw; we hebben het hier over een kern van geperst stro, omkleed met een laag stevig papier of karton. Echte structureel verschillende ‘typen’ Stramitplaten, bijvoorbeeld met een afwijkende kernsamenstelling, zijn niet gangbaar geweest. Wel waren er uiteraard verschillende afmetingen en plaatdiktes beschikbaar, afhankelijk van de beoogde toepassing. De basis bleef echter onveranderd: diezelfde, kenmerkende geperste strovezels, samengehouden en afgedekt.

Een Stramitplaat herken je niet altijd direct, hij zit vaak verborgen. Toch zijn er specifieke situaties waarin dit plaatmateriaal onmiskenbaar tevoorschijn komt, soms met verrassende, soms met minder prettige ontdekkingen. Je stuit er onvermijdelijk op bij diverse renovatieprojecten, vooral in woningen uit de jaren zestig of zeventig. Denk bijvoorbeeld aan het moment dat een verlaagd plafond wordt gesloopt; achter de keurige gipsplaten of het stucwerk openbaart zich dan vaak de ruwe, geperste strokern. De originele papieren omhulling, soms geel of bruin, kan nog deels intact zijn, een directe blik op de bouwmaterialen van weleer.

Een andere veelvoorkomende situatie ontstaat wanneer vochtproblemen zich manifesteren. Een aanhoudende, zurige lucht in een bijkeuken of berging, jarenlang onverklaarbaar, kan duiden op een Stramitplaat die zijn beste tijd heeft gehad. Wanneer dan de lambrisering of de aftimmering wordt verwijderd, zie je het onheil: een zompige, door water aangetaste plaat, de schimmelsporen duidelijk zichtbaar op het afbrokkelende oppervlak, als stille getuigen van een lekkage in de spouwmuur of via een verouderde dakopbouw boven een aanbouw.

Minder vaak, maar nog steeds mogelijk, kom je de Stramitplaat tegen in zijn meest rudimentaire vorm. Denk aan oudere zolderkamers, garages of onverwarmde schuurconstructies waar men destijds een snelle, doch functionele scheidingswand wilde creëren. Hier is de plaat niet weggewerkt achter stuc of verf; enkel de grijze of bruine Stramitplaat, met zijn karakteristieke grove textuur en de zichtbare strovezels, direct gemonteerd op houten balken. Een onverhuld stukje bouwgeschiedenis, dat is het.

De Stramitplaat is geen toevallige uitvinding; de ontwikkeling ervan wortelt diep in de noodzaak om naoorlogse bouwvraagstukken te adresseren, met name de zoektocht naar betaalbare, snel toepasbare materialen. Het concept, een plaatmateriaal gebaseerd op geperst stro, ontstond in Groot-Brittannië al in de jaren dertig van de vorige eeuw. Pas na de Tweede Wereldoorlog, toen de wederopbouw in volle gang was en materialenschaarste een reële uitdaging vormde, vond dit ingenieuze product zijn weg naar een bredere toepassing, ook in Nederland.

De glorietijd van de Stramitplaat situeert zich onbetwistbaar in de jaren zestig en zeventig. Waarom precies toen? De platen boden een aantrekkelijke combinatie van eigenschappen: ze waren relatief goedkoop te produceren, maakte efficiënt gebruik van agrarisch restmateriaal – stro – en waren verrassend veelzijdig. Bovendien, in een tijdperk waar energie-efficiëntie nog in de kinderschoenen stond, boden ze een welkome mate van thermische en akoestische isolatie. Het gemak waarmee aannemers en bouwvakkers ze konden verwerken, snel op maat zagen en bevestigen aan gordingen, sporen of regelwerken, maakte ze tot een favoriet voor het realiseren van daken, plafonds en niet-dragende binnenwanden. Ze waren het antwoord op de vraag naar multifunctioneel plaatmateriaal; eenvoudig te verankeren en snel gereed te maken voor verdere afwerking.

Toch markeert de periode na de jaren zeventig het begin van het einde voor de grootschalige toepassing van Stramitplaten. De bouwpraktijk evolueerde, strengere bouwnormen traden in werking, vooral op het gebied van isolatiewaarden en binnenmilieu. Nieuwe, superieure isolatiematerialen en vochtbestendiger plaatmateriaal, zoals gipsvezelplaten, kwamen op de markt. De Stramitplaat, met zijn inherente gevoeligheid voor vocht, kon simpelweg niet concurreren met deze nieuwe generatie bouwproducten. De gevolgen van vochtindringing, zoals schimmelvorming en structurele degradatie, die in de praktijk steeds duidelijker werden, bezegelden uiteindelijk het lot van de Stramitplaat als primair bouwmateriaal. Een product van zijn tijd, dat zeker, functioneel voor zijn doel, maar uiteindelijk ingehaald door technologische vooruitgang en veranderende eisen.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/stroplaat.shtml
• https://gathering.tweakers.net/forum/list_messages/1948144
• https://www.bouwadvies-info.nl/vraagbaak/hoe-geschikt-zijn-halmplankenstramitplaten-voor-het-plaatsen-van-zonnepanelen.html
• https://gathering.tweakers.net/forum/list_messages/1624457/49
• https://beckumbeterbekeken.nl/wp-content/uploads/2022/05/bbbapril22.pdf