Trapplatform

Een trapplatform, onmisbaar element, biedt meer dan louter een rustpunt. Jawel, pauzeren kan, vooral na een flinke klim. Maar de cruciale rol van zo'n platform, het bordes, schuilt vaak in de geometrie van het gebouw. Inderdaad, het transformeert een rechte lijn in een sierlijke bocht of een noodzakelijke knik. Denk aan een kwartslag- of halfslagtrap; zonder bordes, ondenkbaar. Het maakt richtingverandering mogelijk, efficiënt ruimtegebruik. Bovendien faciliteert het de veilige aansluiting van de trap op een verdiepingsvloer. Het Bouwbesluit, essentieel kader voor elke professional, schrijft voor dat een bordes bovenaan de trap, over de volle breedte, ten minste 0,8 bij 0,8 meter oppervlakte moet hebben. Dat is veiligheid, daar ontkom je niet aan.

Soorten en Varianten

Een trapplatform is, men vergist zich nog weleens, zeker geen monolithisch begrip. Nee, de vorm, functie en locatie dicteren specifieke varianten, elk met hun eigen logica in de bouw. Natuurlijk, "bordes" is het gangbare alternatief, maar de nuances gaan verder dan alleen die term, veel verder.

Kijk, we onderscheiden allereerst op basis van functie en plaats. Je hebt het pure rustbordes, dat middenin een trapsectie is ingepast, puur om de klim te breken of om een richtingsverandering mogelijk te maken. Denk aan de welbekende draaitrappen, een kwartslag, een halfslag; zonder rustbordes ondenkbaar, onuitvoerbaar zelfs. Dan verschijnt het verdiepingsbordes, vaak ook simpelweg aangeduid als een overloopbordes. Dit is meer dan enkel een pauzeplek; het vormt de naadloze verbinding tussen de trap en de verdiepingsvloer, tevens de toegang tot aangrenzende ruimtes. Het bordes hier is een integraal onderdeel van de circulatie op die verdieping. En tussen die twee in, letterlijk, vinden we soms een tussenbordes: niet op verdiepingsniveau, maar een strategische onderbreking in een langere trapconstructie, die louter hoogteverschillen overbrugt zonder een directe link naar een vloer.

Vervolgens zijn er de geometrische onderscheidingen, direct gelinkt aan hoe de trap zich ontvouwt in de ruimte. Het kwartslagbordes en het halfslagsbordes zijn hier de meest sprekende voorbeelden. Deze bordessen zijn de onvermijdelijke pivots wanneer een trap een hoek van respectievelijk 90 of 180 graden maakt. Ze zijn de ingenieuze oplossing voor ruimtegebrek, de noodzaak om te keren. Zonder zo’n element, geen vloeiende, veilige overgang. Soms echter volstaat een eenvoudig recht bordes, bijvoorbeeld om een uitzonderlijk lange rechte vlucht te onderbreken, om de monotonie en de gevaren van een te lange afdaling te doorbreken.

Cruciaal is het besef dat een trapplatform, ongeacht de variant, altijd een constructief onderdeel van de trap zelf is. Het dient specifiek de op- en neergaande beweging te faciliteren en te sturen. Dit maakt het wezenlijk anders dan een generieke 'overloop', die puur een verbrede doorgang of hallway op een verdiepingsvloer kan zijn, zonder directe, functionele relatie met de treden en stijgpunten van een trap. Een nuance, ja, maar een die het verschil maakt in ontwerp en begrip.

Hoe een trapplatform zich in de praktijk manifesteert, dat is vaak duidelijker dan menig theoretische verhandeling. Het is de plek waar je even stilstaat, je blik laat dwalen, of simpelweg van richting verandert. Inderdaad, het bouwkundig equivalent van een adempauze, of een logische pivot.

Neem nu een monumentaal pand, stel je een statig herenhuis voor. De hoofdttrap, een imposant gevaarte, stijgt twee verdiepingen omhoog. Vaak, na een royale vlucht van vijftien tot twintig treden, tref je middenin de stijging een royaal, horizontaal vlak. Hier kun je, desgewenst, op adem komen, om vervolgens via een volgende, haaks geplaatste trapsectie verder omhoog te gaan. Een dergelijke onderbreking, zuiver functioneel voor rust en een efficiënte richtingverandering, is het schoolvoorbeeld van een rustbordes.

Of beweeg je eens door een doorsnee kantoorgebouw, of zelfs je eigen woning. De trap in de centrale hal, veelal compact ontworpen, maakt om ruimte te besparen een hoek van 90 graden. Precies op die overgang, daar waar de treden van richting wijzigen en de trap zich als het ware om zijn as draait, daar bevindt zich een kwartslagbordes. Het is essentieel voor de vloeiende beweging, zonder dat je halverwege de trap een pas zijwaarts moet zetten. En bovenaan diezelfde trap, waar je de verdiepingsvloer betreedt en toegang krijgt tot de diverse kamers of gangen, daar ligt het verdiepingsbordes – een onlosmakelijk onderdeel van de circulatieruimte, de brug tussen verticaal en horizontaal.

Zelfs in de meer utilitaire omgeving, zoals een noodtrappenhuis in een groot appartementencomplex, ontkom je er niet aan. Daar waar de trappen soms wel tien of meer verdiepingen beslaan, wordt een lange, rechte trapsectie met enige regelmaat onderbroken. Deze tussenbordessen, niet direct verbonden met een verdieping, dienen puur om de afdaling of beklimming in beheersbare segmenten te verdelen, de vermoeidheid te breken, de veiligheid te waarborgen. Ze zijn de onopvallende helden van lange vertikale reizen.

Trapplatforms, of bordessen, vallen onder de reikwijdte van het Bouwbesluit. Dit besluit stelt eisen aan de veiligheid en bruikbaarheid van bouwwerken, inclusief trapconstructies. Cruciaal hierbij zijn de minimale afmetingen die een bordes moet hebben om een veilige doorstroming en manoeuvreerruimte te garanderen. Specifiek voor een bordes dat bovenaan een trap aansluit, geldt de eis dat het over de volle breedte van de trap een oppervlakte van ten minste 0,8 bij 0,8 meter moet beslaan. Deze maatvoering is niet willekeurig; ze waarborgt dat een gebruiker, zelfs met bijvoorbeeld een boodschappentas, veilig kan draaien en de verdiepingsvloer kan betreden zonder direct gevaar voor vallen. Het Bouwbesluit is dus de leidraad voor ontwerp en uitvoering, een absolute noodzaak om aan de bouwtechnische voorschriften te voldoen.

De geschiedenis van het trapplatform, of bordes, is onlosmakelijk verbonden met de evolutie van de trap zelf, een van de oudste bouwkundige elementen die de mensheid kent. Eeuwenlang al dienen trappen om hoogteverschillen te overbruggen, vanaf de primitieve uitgehakte treden in rotsen tot de ingenieuze constructies van moderne gebouwen. Een essentieel onderdeel van deze ontwikkeling was de noodzaak om de beklimming of afdaling beheersbaar te maken en richting te geven.

In antieke beschavingen, waar multi-etage gebouwen hun intrede deden, verschenen de eerste rudimentaire rustpunten. Denk aan de trappen van tempels of paleizen, vaak breed en minder steil, waar een horizontaal vlak simpelweg een logische onderbreking vormde. Het waren functionele elementen, onmisbaar wanneer lange, rechte trappen onpraktisch waren of de architectonische compositie een pauze vereiste. Met de opkomst van complexere architectuur in bijvoorbeeld de middeleeuwen en de renaissance, denk aan kastelen en kathedralen, werd de functie van het bordes meer verfijnd. Ruimte was kostbaar, vooral in stedelijke omgevingen, waardoor trappen vaak van richting moesten veranderen. Het bordes werd toen de sleutel tot efficiënt ruimtegebruik, de draaischijf in de verticale circulatie. Zonder een bordes was een kwartslag of halfslag trap ondenkbaar, of op zijn minst buitengewoon onveilig.

De industriële revolutie, met zijn stadsverdichting en de opkomst van meerlaagse woon- en werkgebouwen, dwong architecten en bouwers tot verdere standaardisatie. De functionele eisen aan trappen en hun bordessen werden scherper. Veiligheid en toegankelijkheid kwamen steeds meer op de voorgrond te staan. Dit leidde uiteindelijk tot specifieke regelgeving, alhoewel de huidige gedetailleerde normen van bijvoorbeeld het Bouwbesluit pas veel later hun intrede deden. Vroeger lag de nadruk veelal op de constructieve degelijkheid, tegenwoordig op een breed scala aan gebruikseisen. Het bordes evolueerde van een simpele onderbreking naar een integraal, vaak op maat gemaakt, constructie-element, cruciaal voor zowel de esthetiek als de functionaliteit en veiligheid van elk gebouw.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/bordes.shtml