Vergunningvrij bouwen

Het concept van vergunningvrij bouwen? Dat is fundamenteel veranderd met de komst van de Omgevingswet op 1 januari 2024. Voorheen kenden we de Wabo, nu ligt de focus anders. We spreken nu van twee componenten: de technische bouwactiviteit en de omgevingsplanactiviteit – het ruimtelijke aspect. Elk van deze onderdelen kan op zichzelf vergunningplichtig óf juist vergunningvrij zijn, los van elkaar. Een wezenlijk verschil, zeker voor de praktijk. Wat écht vergunningvrij is op technisch vlak, dat vindt u in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Maar let op, voor het ruimtelijke deel, de omgevingsplanactiviteit, daar is een vergunning in principe wel vereist. Tenzij, en dat is de cruciale nuance, het omgevingsplan van de gemeente expliciet anders bepaalt. Gemeenten kregen met de zogeheten 'bruidsschat' een set overgangsregels mee. Zij hebben de bevoegdheid dit in hun omgevingsplan naar eigen inzicht te bewerken, waardoor de exacte reikwijdte van vergunningvrij bouwen van de ene naar de andere gemeente flink kan afwijken. Kortom, lokaal maatwerk is de norm geworden.

De term 'vergunningvrij bouwen' is, zeker sinds de invoering van de Omgevingswet, complexer dan menigeen denkt. Waar voorheen de Wabo een min of meer uniforme set regels kende voor het bouwen zonder omgevingsvergunning, opereren we nu met twee, vaak onafhankelijke, beoordelingskaders. Dit resulteert in wat we kunnen zien als twee wegen naar vergunningvrijheid, of beter gezegd, twee aspecten die afzonderlijk vergunningvrij kunnen zijn.

Technisch vergunningvrij

Hierbij doelt men op bouwactiviteiten die, strikt vanuit de bouwtechnische voorschriften, geen omgevingsvergunning behoeven. De regels hiervoor zijn vastgelegd in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Denk aan specifieke afmetingen, functies of plaatsingen die voldoen aan landelijke criteria voor veiligheid en gezondheid. Zo kan een kleine schuur achter de woning voldoen aan de technische eisen om vergunningvrij te zijn, mits deze binnen de gestelde kaders valt.

Ruimtelijk vergunningvrij (of vergunningplichtig)

Dit is waar het vaak ingewikkeld wordt. Naast de technische aspecten dient ook het ruimtelijke deel – de omgevingsplanactiviteit – beoordeeld te worden. In principe geldt hiervoor een vergunningplicht. Tenzij, en dit is de crux, het gemeentelijke omgevingsplan expliciet aangeeft dat voor bepaalde activiteiten géén omgevingsvergunning nodig is. De 'bruidsschat' gaf gemeenten initiële vrijstellingen mee, maar zij kunnen deze naar eigen inzicht aanpassen. Dit betekent dat wat in de ene gemeente ruimtelijk vergunningvrij is, elders wel degelijk een vergunning vereist. De praktijk leert dan ook dat “vergunningvrij” lang niet altijd “helemaal vrij” betekent. Een activiteit kan technisch vergunningvrij zijn, maar ruimtelijk alsnog een vergunning nodig hebben, of vice versa. Het is dus zaak beide aspecten afzonderlijk te toetsen, een significant verschil met het verleden.

De theorie van vergunningvrij bouwen, met zijn splitsing in technische en ruimtelijke kaders, klinkt soms wat abstract. In de praktijk van alledag komt men echter direct de consequenties tegen van deze gelaagde regelgeving. Waar sta je met je bouwplannen? Hier enkele herkenbare situaties, illustratief voor het complexe samenspel tussen landelijke regels en lokale beleidsvrijheid.

Neem bijvoorbeeld een nieuwe schuur in de achtertuin. Technisch gezien is zo'n bijgebouw, mits het binnen bepaalde afmetingen blijft (hoogte, oppervlakte) en geen afwijkende functie krijgt, vaak vergunningvrij volgens het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Maar daarmee ben je er nog niet. Het ruimtelijke aspect, de omgevingsplanactiviteit, moet ook getoetst. Ligt de schuur bijvoorbeeld te dicht op de perceelgrens? Of overschrijdt het de maximale oppervlakte aan bebouwing in de achtertuin die het gemeentelijk omgevingsplan toestaat? Dan kan het zomaar zijn dat je hiervoor alsnog een omgevingsvergunning nodig hebt, zelfs als de constructie zelf door de technische beugel kan.

Een ander klassiek voorbeeld is de dakkapel op de achtergevel. Vaak denkt men: achtergevel, dus vergunningvrij. Inderdaad, het Bbl biedt onder strikte voorwaarden (zoals afmetingen, plaatsing binnen het dakvlak, afstand tot de dakranden) de mogelijkheid om een dakkapel aan de achterzijde technisch vergunningvrij te bouwen. Echter, wat doet het omgevingsplan van de gemeente? Sommige gemeenten hanteren specifieke welstandseisen, ook voor de achtergevel, of stellen aanvullende eisen aan bijvoorbeeld de afstand tot andere dakkapellen of aan het percentage van het dakoppervlak dat bebouwd mag worden. Een technisch vergunningvrije dakkapel kan dan toch een omgevingsvergunning voor de omgevingsplanactiviteit vereisen, bijvoorbeeld vanwege strijdigheid met de geldende welstandsnormen. Zelfs een klein detail, zoals de kleur of het materiaal, kan hierin doorslaggevend zijn.

Of denk aan een bescheiden uitbouw aan de woning. Een kleine serre of bijkeuken, soms tot een bepaalde diepte, voldoet technisch aan de eisen voor vergunningvrij bouwen volgens het Bbl. Maar het omgevingsplan van je gemeente bepaalt bijvoorbeeld de maximale bebouwingspercentage van het erf of legt specifieke bouwgrenzen vast. Bovendien kunnen er eisen zijn aan de functie, bijvoorbeeld dat het geen zelfstandige woonruimte mag worden. Is de uitbouw breder dan de helft van de oorspronkelijke gevel? Dan gelden er al snel strengere regels. Valt jouw uitbouw buiten deze door de gemeente gestelde kaders, dan is een vergunning voor de omgevingsplanactiviteit onvermijdelijk. Zo zie je maar, de ene activiteit kan technisch prima zijn, terwijl het ruimtelijk tóch een hobbel opwerpt. Steeds die dubbele check, want elke situatie is uniek en lokaal bepaald.

De basis voor wat als vergunningvrij bouwen geldt, is sinds 1 januari 2024 volledig opnieuw vormgegeven door de Omgevingswet. Deze complexe wetgeving verving de eerdere Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo), waarmee een wezenlijk andere benadering werd geïntroduceerd. Onder de Omgevingswet worden bouwactiviteiten nu primair getoetst aan twee afzonderlijke sporen: de technische bouwactiviteit en de omgevingsplanactiviteit. De concrete kaders voor de technische bouwactiviteit, waaronder de eisen waaraan een constructie moet voldoen om als technisch vergunningvrij te worden beschouwd, zijn vastgelegd in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Dit landelijke besluit omvat voorschriften voor veiligheid, gezondheid, bruikbaarheid en energiezuinigheid. Anderzijds, wat betreft de omgevingsplanactiviteit, het ruimtelijke aspect dus, is een omgevingsvergunning in principe vereist. Hier komt de lokale autonomie sterk naar voren: het gemeentelijk omgevingsplan kan specifieke uitzonderingen formuleren, waardoor bepaalde bouwactiviteiten op lokaal niveau tóch vergunningvrij zijn. Deze dualiteit en de gemeentelijke beleidsvrijheid impliceren dat de exacte reikwijdte van vergunningvrij bouwen aanzienlijk kan variëren per gemeente, een nuance die menig bouwinitiatief raakt.

Het concept van vergunningvrij bouwen, hoe we het vandaag de dag kennen, is niet uit het niets ontstaan. Het is het resultaat van een decennialange evolutie binnen de Nederlandse bouwregelgeving, een constante zoektocht naar balans tussen enerzijds veiligheid en ruimtelijke ordening, anderzijds administratieve lastenverlichting en de flexibiliteit voor bouwers.

Oorspronkelijk was het recht om te bouwen, hoe klein ook, sterk verankerd in lokale verordeningen, vaak de gemeentelijke bouwverordening. Een eenduidig landelijk kader voor wat nu 'vergunningvrij' heet, ontbrak simpelweg. Dit leidde tot een lappendeken van regels, waarbij de ene gemeente soepeler was dan de andere. Het creëerde een situatie die voor burgers en bedrijven ondoorzichtig was, vaak frustrerend. Zo'n versnipperde aanpak was niet houdbaar, althans niet op de lange termijn.

Een cruciale stap in de standaardisatie kwam in 2003, met de invoering van het Besluit bouwvergunningsvrije en licht-bouwvergunningsplichtige bouwwerken (Bblb). Dit besluit bracht voor het eerst een landelijk uniforme lijst van veelvoorkomende bouwactiviteiten die zonder bouwvergunning mochten worden uitgevoerd. Het was een mijlpaal, want het bracht duidelijkheid, verminderde de administratieve druk en stimuleerde kleinere bouwinitiatieven. Gedaan met de lokale willekeur. Tenminste, deels.

Met de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) in 2010 werden diverse vergunningstelsels, waaronder de bouwvergunning, samengevoegd tot één integrale omgevingsvergunning. Hierdoor werd vergunningvrij bouwen een expliciet onderdeel van deze bredere context, geregeld in het Besluit omgevingsrecht (Bor). De criteria waren duidelijk gedefinieerd: maten, functies, plaatsing. Het was alles-of-niets; een bouwwerk was óf geheel vergunningvrij óf geheel vergunningplichtig, afhankelijk van een set objectieve maatstaven. Deze periode markeerde een aanzienlijke vereenvoudiging voor veel standaardbouwactiviteiten, en ja, ook voor de kleinere aanbouwen en bijgebouwen.

De meest recente en ingrijpende hervorming kwam met de Omgevingswet op 1 januari 2024. Deze wet introduceerde een fundamentele splitsing in de beoordeling van bouwactiviteiten. Waar voorheen één integrale toets gold, spreken we nu over een technische bouwactiviteit en een omgevingsplanactiviteit. De nationale kaders voor technische vergunningvrijheid zijn nu vastgelegd in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Echter, voor de ruimtelijke inpassing zijn gemeenten aan zet. Zij bepalen in hun omgevingsplan wat lokaal vergunningvrij is, rekening houdend met welstand, landschap en andere ruimtelijke belangen. Dit geeft gemeenten meer zeggenschap over hun leefomgeving, maar introduceert tegelijk een nieuwe complexiteit in de landelijke regelgeving. Wat in de ene gemeente vergunningvrij is, kan in de buurgemeente vergunningplichtig zijn. Een constante dynamiek, die de bouwsector dwingt tot een nauwkeurige interpretatie van lokaal beleid.

• https://bg.legal/vergunningvrij-bouwen-onder-de-omgevingswet/
• https://bg.legal/vergunningvrij-bouwen-onder-de-omgevingswet-2/
• https://www.odregioarnhem.nl/kennisbank/vergunningvrij-bouwen/